De navelstreng is tijdens de zwangerschap de levensader tussen moeder en baby: hij transporteert zuurstof en voedingsstoffen en voert afvalstoffen af. Na de bevalling wordt de streng doorgeknipt en blijft er een stomp over die aan de navel van de baby zit. In de eerste weken na de geboorte droogt de streng in en valt hij vanzelf af. Maar in die periode vraagt hij zorgvuldige aandacht: goede navelstrengverzorging voorkomt infecties en bevordert een vlotte genezing. Dit artikel legt uit hoe je de navelstreng verzorgt, wat normaal is en wanneer je de verloskundige of huisarts belt.
Wat is de navelstreng en wat gebeurt er na de geboorte?
De navelstreng bevat drie bloedvaten: twee slagaders die zuurstofarm bloed en afvalstoffen van de baby naar de placenta transporteren, en één ader die zuurstofrijk bloed en voedingsstoffen van de placenta naar de baby brengt. De streng is omgeven door Whartongelei, een beschermend weefsel dat de bloedvaten beschermt en de streng flexibel houdt.
Vlak na de geboorte wordt de navelstreng doorgeknipt. Wanneer precies? Er is een discussie over het optimale tijdstip. Vroeger werd de streng onmiddellijk na de geboorte doorgeknipt. Inmiddels laten veel zorgverleners de streng één tot drie minuten of langer kloppen voor het doorknippen (uitgesteld afklemmen). Onderzoek toont aan dat uitgesteld afklemmen de ijzervoorraden van de baby vergroot en de kans op bloedarmoede verlaagt. Overleg met je verloskundige of gynaecoloog als je hier een voorkeur in hebt.
Na het doorknippen blijft een stomp van twee tot drie centimeter over die met een klem is afgesloten. De klem (een plastic clipje) wordt doorgaans in het ziekenhuis of door de verloskundige verwijderd zodra de stomp begint in te drogen, meestal na één tot drie dagen.
De navelstrengresidu (het stompe dat overblijft) droogt in de loop van de eerste weken in en valt vanzelf af. Dit proces duurt gemiddeld zeven tot tien dagen, maar het kan ook vijf dagen duren of tot drie weken aanhouden. Dat is normaal. Hoe lang het duurt is afhankelijk van hoe droog de stomp wordt gehouden, de dikte van de streng en individuele variatie.
Hoe verzorg je de navelstreng?
Het moderne advies voor navelstrengverzorging is eenvoudig: droog houden en schoon houden, en verder zo min mogelijk doen. De vroegere gewoonte om de navelstreng dagelijks in te smeren met ontsmettende middelen als jodium of alcohol is in de meeste westerse richtlijnen verlaten. Onderzoek toont aan dat droog houden (dry care) net zo veilig en effectief is als antiseptische behandeling, en in sommige studies zelfs tot sneller afvallen van de stomp leidt.
Droog houden is het sleutelwoord: vocht bevordert bacteriegroei. Houd de luier omgevouwen zodat de navelstreng bloot aan de lucht is en niet tegen de luier aankomt. Veel luiers voor pasgeborenen hebben een inkeping aan de voorkant speciaal voor de navelstreng. Als dat niet het geval is, vouw de bovenrand van de luier naar binnen.
Wassen: was de navelstreng alleen als hij vies is. Bij dagelijkse lichaamsverzorging volstaat het om de rest van de baby schoon te houden en de navelstreng zo droog mogelijk te laten. Als de stomp vies wordt (door een vies luierje of poep), dep hem voorzichtig schoon met een droog of licht vochtig gaasje en zorg daarna dat hij weer droog is.
Douchen of badderen: tot de navelstreng is afgevallen, is het advies om de baby te wassen met een spons of washandje in plaats van te badderen. Door de baby in bad te leggen wordt de navelstreng nat, wat het afvalproces kan vertragen. Als de stomp per ongeluk nat wordt, dep hem dan droog met een gaasje en laat hem in de lucht drogen.
Kleding: kies rompertjes en kleertjes die niet strak over de navelstreng komen. Losse kleding die de navel vrij laat of er niet op drukt, is het prettigst voor de baby en laat de stomp goed drogen.
Laat de stomp zelf afvallen: probeer niet om de navelstreng los te trekken, ook niet als hij bijna af is. Zelfs als de stomp nog maar aan een klein draadje lijkt te hangen, laat hem zelf loslaten. Forceren kan tot bloeding of infectie leiden.
Wat is normaal bij de navelstreng?
In de eerste dagen ziet de stomp er geel-groenig uit: dit is normaal, het is de kleur van het Whartongelei dat indroogt. Daarna wordt de stomp bruin, vervolgens zwart en droog. Vlak voor het afvallen is de stomp donkerbruin tot zwart en verhardt hij.
Een kleine hoeveelheid bloed of vochtig uitscheiden rondom de basis van de stomp vlak voor of na het afvallen is normaal. Dat is vergelijkbaar met een korst die loslaat: er kan een heel klein beetje bloeden. Als het bloeden stopt na zacht aandrukkelen met een schoon gaasje, is er niets aan de hand.
Na het afvallen is de navel aan het genezen. In de eerste dagen na het afvallen kan de navel licht vochtig zijn of een klein korstje hebben. Dat is normaal en geneest vanzelf. Houd ook na het afvallen de navel schoon en droog.
Een navel die naar binnen staat (innie) of naar buiten (outie) is genetisch bepaald en heeft niets te maken met hoe de navelstreng is doorgeknipt of verzorgd. Een uitpuilende navel (navelpuppy of navelpupje) is soms te zien na het afvallen van de streng en geneest doorgaans vanzelf voor het tweede levensjaar.
Wanneer is er sprake van een infectie?
Navelstrenginfecties (omphalitis) komen gelukkig niet vaak voor, maar zijn serieus en vereisen snelle behandeling. Het immuunsysteem van een pasgeborene is nog onvolledig ontwikkeld, waardoor een infectie bij de navel zich snel kan uitbreiden.
Tekenen van een infectie zijn: roodheid die zich uitbreidt rondom de basis van de navelstreng, naar de buikhuid; zwelling rondom de navel; een onaangename geur (niet de normale, licht droge geur van de stomp, maar een duidelijk zure of rottende geur); geel-groene, etter-achtige afscheiding; de baby heeft koorts of is onrustig.
Een kleine hoeveelheid helder vocht of een licht bloodinge vlak bij het afvallen is normaal, maar pus (etter) is dat niet. Als je twijfelt, bel dan de verloskundige of huisarts. Beter eenmaal te veel bellen dan een infectie over het hoofd zien.
Bel direct de verloskundige of huisarts als: de roodheid zich uitbreidt naar de buikhuid rondom de navel; er etter is; de baby koorts heeft; de baby erg onrustig of suf is. Een navelstrenginfectie die zich uitbreidt kan ernstig worden en vereist behandeling met antibiotica, soms intraveneus in het ziekenhuis.
Granuloom: een veel voorkomende bevinding na het afvallen
Een navelgranuloom is een klein, roze-rood knobbeltje in de navel dat soms ontstaat nadat de navelstreng is afgevallen. Het is een overschot van granulatieweefsel dat is gevormd tijdens de genezing. Een granuloom is niet gevaarlijk maar kan wat vocht afscheiden en infecties uitlokken als het niet wordt behandeld.
Een granuloom ziet eruit als een klein roze knobbeltje van enkele millimeters in de navelbasis. Het is niet pijnlijk voor de baby en gaat niet spontaan weg zoals een normale navelwond. Behandeling bestaat uit aanstippen met zilvernitraat door de verloskundige of huisarts, wat het granulatieweefsel doet krimpen en loslaten. Dat is een eenvoudige, pijnloze ingreep. Na één tot drie behandelingen verdwijnt het granuloom doorgaans volledig.
Verwar een granuloom niet met een navelbreuk. Een navelbreuk is een uitpuiling die groter wordt als de baby schreeuwt of perst, doordat buikinhoud door een opening in de buikwand naar buiten puilt. Een navelbreuk is zachter en verandert van grootte bij huilen. De meeste navelbreuken verdwijnen vanzelf voor het vijfde levensjaar en vereisen geen behandeling.
Speciale situaties: vroeggeboorte en keizersnede
Bij vroeggeboren baby’s die op de NICU liggen, wordt de navelstreng soms bewust langer gelaten en gebruikt voor het plaatsen van een navelkatheter, een slangetje via de navelstrengbloedvaten voor het toedienen van medicijnen of voeding. De navelstrengverzorging bij premature baby’s op de NICU wordt door het verplegend personeel gedaan; je krijgt instructies als je baby naar huis gaat.
Bij een keizersnede is de navelstrengverzorging thuis gelijk aan die bij een vaginale bevalling. Het enige verschil is dat je zelf mogelijk ook een wond hebt die zorg vraagt. Geef prioriteit aan de navelstreng van de baby boven je eigen wond als je moet kiezen, en vraag om hulp van de kraamverzorgende.
Praktische tips voor de dagelijkse verzorging
Houd de navelstrengomgeving droog door bij elke luierwissel te kijken of de luier niet over de stomp vouwt. Vouw de bovenrand van de luier naar beneden als de luier geen navelpasse heeft. Controleer bij het aankleden of de kleding niet strak over de navel drukt.
Was je handen voor je de baby aanraakt, met name voor je de navelstreng verzorgt. Bacteriën op ongewassen handen kunnen een infectie veroorzaken.
Sommige ouders zijn bang om de baby te dragen of de navel aan te raken uit vrees de stomp te beschadigen. Dat is niet nodig: voorzichtige aanraking schaadt de stomp niet. Draag de baby gewoon en houd hem vast zoals je normaal zou doen.
Bewaar de afgevallen navelstreng als aandenken? Dat is een persoonlijke keuze. Sommige ouders bewaren hem in een doosje of plakboek; anderen gooien hem weg. Er zijn ook culturele tradities rondom het bewaren of begraven van de navelstreng. Wat je ook doet, het heeft geen medische gevolgen.
Controleer de navel ook de eerste week na het afvallen dagelijks op tekenen van infectie. Het genezingsproces duurt nog een paar dagen na het afvallen; de navel is dan gevoelig en vraagt nog zachte aandacht.
De navel na het afvallen: wat dan?
Het is zover: op een ochtend vind je het stompje in het bedje, op de luier, of soms gewoon op de grond. De navel is gevallen. En dan kijk je naar die kleine plek en vraag je jezelf af: is dit normaal?
Wat je ziet, verschilt per baby. Bij de meeste kinderen blijft er een klein rauw plekje achter. Dat plekje kan iets vochtig aanvoelen of lichtroze van kleur zijn. Soms zit er nog een klein korstje op. Dat is allemaal heel gewoon. De huid heeft een paar dagen nodig om volledig dicht te groeien en te drogen.
Normaal gesproken is de navel binnen een week na het afvallen volledig droog en gesloten. Zie je een kleine putje of een uitstulping? Dan kan de navel er even anders uitzien dan je verwachtte. Een uitpuilende navel, ook wel navelbreukje genoemd, komt bij baby’s vaker voor dan je denkt. Zeker bij huilen of persen kan de navel even naar buiten puilen. In de meeste gevallen verdwijnt dit vanzelf voor het tweede levensjaar.
Wanneer moet je wél iemand bellen? Als de navel na een week nog steeds vochtig blijft, als er een vreemde geur is, als de huid eromheen rood wordt, of als je baby huilerig lijkt rond de buik. Soms is het ook gewoon geruststelling zoeken bij je verloskundige of jeugdarts. Dat hoeft nergens voor te zijn.
Houd de navel in de dagen na het afvallen even in de gaten. Niet elk uur, maar gewoon bij elke verschoning even een blik. Zo merk je snel genoeg als er iets verandert.
Navel en bad
Mag de baby nu eindelijk in bad? Na het afvallen van het stompje is dat in principe mogelijk. Maar wacht even tot het plekje volledig droog en gesloten is. Dat duurt bij de meeste baby’s een paar dagen na het afvallen van de stompje. Is er nog een klein wond- of vochtig plekje? Dan wacht je even langer.
Zolang het stompje er nog aan zit of de navel nog herstellende is, was je de baby het veiligst met een washand. Warm water, een zachte doek, en aandacht voor de plooien. Niet prikken of wrijven bij de navel zelf.
Als de navel helemaal genezen is, mag je de baby gewoon in het badje. Warm water loopt dan ook over de navel, en dat is prima. Spoel na het bad de navel rustig droog met een zachte doek. Niet drijven, maar deppen. Een vochtige navel die lang nat blijft, is een ideale plek voor irritatie.
Wat gebruik je? Lauw water is het enige dat je nodig hebt. Zeker in de eerste weken. Zeep, badolie of andere producten zijn niet nodig voor de navel en kunnen de gevoelige huid prikkelen. Wil je toch iets gebruiken voor het bad? Kies dan een product dat specifiek voor baby’s gemaakt is en pH-neutraal is. En gebruik ook dan zo weinig mogelijk.
Eén ding dat je absoluut niet doet: wattenstaafjes in of rondom de navel gebruiken. Het lijkt misschien grondig, maar het is onnodig en kan de huid beschadigen. Gewoon deppen met een zachte doek is meer dan genoeg.
Veelgestelde vragen over navelstrengverzorging
Moet ik de navelstreng schoonmaken met alcohol?
Nee. Jarenlang werd dat aangeraden, maar het huidige advies is: droog houden is genoeg. Alcohol droogt de huid uit en kan de normale afstoting van het stompje zelfs vertragen. Gewoon lucht laten circuleren werkt beter.
Hoe lang duurt het voor het stompje valt?
Gemiddeld tussen de vijf en vijftien dagen na de geboorte. Dat klinkt als een grote bandbreedte, en dat is het ook. Het ene kind verliest het stompje al na vier dagen, bij het andere duurt het drie weken. Allebei kan normaal zijn. Zolang het stompje droogt en er geen tekenen zijn van infectie, hoef je niet in te grijpen.
Mag mijn baby op zijn buik liggen als het stompje er nog aan zit?
Ja, onder toezicht. Buikligging is voor wakkere baby’s goed voor de spiersontwikkeling, ook als het stompje er nog aan zit. Het stompje raakt de onderlaag, maar dat is niet gevaarlijk. Wees er gewoon bij en let erop dat de baby comfortabel ligt.
Hoe ruikt een gezonde navel?
Een droogdragend stompje heeft vaak een lichte, wat muffe geur. Dat is normaal bij weefsel dat langzaam afsterft. Zorgwekkend is een scherpe, zoete of wrange geur die sterker wordt, of een geur die gepaard gaat met vocht of roodheid. Bij twijfel: gewoon even bellen met je verloskundige.
Wanneer bel ik de verloskundige?
Als de navel na de geboorte rood wordt of zwelt, als er pus of vocht uitkomt, als de huid rondom de navel warm aanvoelt, of als je baby koorts heeft en tegelijk een afwijkende navel toont. Maar ook als je gewoon niet zeker weet of iets normaal is. Verloskundigen en jeugdartsen zijn gewend aan dit soort vragen en vinden het geen enkel probleem om even mee te kijken.
Nog één ding dat ouders soms vergeten: ook jij mag onzeker zijn over de navel van je baby. Het is een klein, kwetsbaar plekje dat er soms vreemd uitziet, en de drempel om iets te vragen is lager dan je denkt. Bel gerust. Vraag gerust. Je verloskundige en het consultatiebureau zijn er precies voor dit soort kleine, grote zorgen. En als je navel er al tien keer naar hebt gekeken en het nog steeds niet weet: dat is geen falen. Dat is gewoon hoe het is als je voor het eerst voor een pasgeboren baby zorgt.
Tot slot: de navel verdwijnt als onderwerp vanzelf naar de achtergrond zodra het stompje weg is en er een mooi naveltje overblijft. Maar in die eerste weken is het een van de kleine dingen die aandacht vragen. Geef die aandacht, houd het droog, en vertrouw erop dat het lichaam van je baby dit proces goed aankan. De natuur heeft dit miljoenenvoudig oefening gehad.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen advies van een kinderarts of consultatiebureau. Bij vragen over de ontwikkeling of gezondheid van jouw baby, neem contact op met je huisarts of het consultatiebureau.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp