Tandjes krijgen is een mijlpaal in de eerste levensjaren die voor ouders en baby’s het nodige ongemak met zich meebrengt. De meeste baby’s beginnen te tanden tussen zes en twaalf maanden, maar er is een grote variatie: sommige baby’s zijn al voor de geboorte voorzien van een tand, en anderen zien hun eerste tandje pas na hun eerste verjaardag. Dit artikel legt je alles uit over tandjes krijgen: de tekenen, de volgorde, hoe je het ongemak verlicht, en hoe je de kleine tandjes goed verzorgt van het begin af aan.
Wanneer beginnen de eerste tandjes?
De eerste melktanden beginnen doorgaans te doorbreken tussen de zes en twaalf maanden. De gemiddelde leeftijd voor het eerste tandje is zeven maanden, maar er is een normale variatie van vier tot vijftien maanden. Als je baby op zijn eerste verjaardag nog geen enkel tandje heeft, is dat op zichzelf geen reden voor bezorgdheid, maar het is wel een goede aanleiding om het te bespreken met de tandarts of het consultatiebureau.
De eerste tanden die verschijnen zijn doorgaans de twee onderste snijtanden (de centrale ondersnijtanden), gevolgd door de twee bovenste snijtanden. Daarna verschijnen de zijdelingse snijtanden, de eerste melkmolaren, de hoektanden en tot slot de tweede melkmolaren. Het complete melkgebit bestaat uit twintig tanden en is doorgaans compleet rond de leeftijd van twee tot drie jaar.
Voor de tandjes zichtbaar doorbreken, duwt de tand al weken of maanden vanuit het tandvlees omhoog. Dit kan al eerder ongemak geven dan er iets zichtbaars te zien is. Soms zie je een blauwige, vochtige bult in het tandvlees vlak voor het tandje doorbreekt: dat is normaal en niet verontrustend.
Tekenen van tandengroei
Hoe weet je dat je baby aan het tanden is? Er zijn typische tekenen, al is het goed om te weten dat niet elke baby hetzelfde reageert: sommige baby’s tanden vrijwel klachtenvrij; anderen zijn er dagenlang ongelukkig van.
Verhoogde speekselproductie: de meeste baby’s beginnen al rond drie tot vier maanden veel te kwijlen, lang voor het eerste tandje verschijnt. Dit is voor een deel een normale ontwikkeling van de speekselklieren, maar tanden kan de speekselproductie verder verhogen. Verwissel het slabbe regelmatig om uitslag rondom de mond te voorkomen.
Bijten en kauwen: de baby bijt op alles wat hij in zijn mond kan stoppen, de eigen vingers, de speen, een speeltje, jouw vinger. De tegendruk van bijten geeft tijdelijke verlichting van de druk van het doorkomende tandje.
Prikkelbaar en huilerig zijn: door het ongemak in het tandvlees wordt de baby prikkeliger dan normaal. Hij is moeilijker te troosten en huilt vaker.
Slecht slapen: tandengroei kan de slaap verstoren. De baby wordt vaker wakker, is moeilijker te kalmeren ’s nachts en wil meer nabijheid dan normaal.
Wangen wrijven of oren aanraken: sommige baby’s wrijven aan de wang of trekken aan het oor aan de kant van het doorkomende tandje. Let op: oorpijn kan ook op een oorontsteking wijzen; als het kind ook koorts heeft of blijft huilen, bel dan de huisarts.
Lichte temperatuurverhoging: een lichte verhoging van de temperatuur (tot 37,5 graden) kan bij tandengroei voorkomen. Echte koorts (boven 38 graden rectaal) wordt echter niet veroorzaakt door tanden; als de baby koorts heeft, zoek dan naar een andere oorzaak.
Veranderd eetgedrag: de druk van zuigen of kauwen kan het ongemak verergeren, waardoor de baby tijdelijk minder goed drinkt of eet. Dat is doorgaans van korte duur.
Wat niet door tanden wordt veroorzaakt
Er is een hardnekkig misverstand dat tanden koorts, diarree en luchtweginfecties veroorzaken. Wetenschappelijk onderzoek toont geen causaal verband aan tussen tandengroei en deze klachten. Als je baby diarree heeft, echte koorts (boven 38 graden) of een loopneus, zoek dan naar een andere oorzaak, een virale infectie, een verkoudheid of een andere aandoening. Schrijf deze klachten niet automatisch toe aan het tanden.
De reden dat de associatie bestaat, is puur toeval: baby’s beginnen te tanden in een periode (zes tot twaalf maanden) waarin ze ook frequent verkoudheid en andere infecties oplopen, omdat ze meer in contact komen met andere kinderen en omgevingen. Die twee processen lopen gelijktijdig maar zijn onafhankelijk van elkaar.
Hoe verlicht je het ongemak bij tandengroei?
Er zijn verschillende manieren om het ongemak van tandengroei te verlichten. Niet alle methodes werken voor elke baby, probeer wat voor jou en je baby werkt.
Gekoelde bijtringen: een bijtring die is afgekoeld in de koelkast (niet in de vriezer, een bevroren bijtring is te hard en kan het tandvlees beschadigen) biedt gekoelde tegendruk die het ongemak verlicht. Er zijn bijtringen in allerlei vormen; kies een bijtring die BPA-vrij is en groot genoeg dat de baby hem niet volledig in zijn mond kan stoppen.
Je eigen vinger: een schone, gekoelde vinger voorzichtig over het tandvlees wrijven geeft druk en kan verlichting geven. Het directe huidcontact met jou is ook kalmerend voor de baby.
Gekoeld washandje: een schoon washandje gevouwen en licht bevochtigd, afgekoeld in de koelkast, is een goedkope en effectieve kauwmogelijkheid. Houd het vast voor de baby, zodat hij er niet op kan stikken.
Gekoeld fruit in een fruitzuigzakje: bij baby’s die al vaste voeding eten (vanaf circa zes maanden), kun je een stukje koud fruit in een siliconen fruitzuigzakje doen. De baby kan erop kauwen en tegelijkertijd het vruchtensap opzuigen. Dit werkt goed als verkoeling.
Paracetamol: als het ongemak ernstig genoeg is om de slaap te verstoren of de baby erg te laten lijden, kan paracetamol worden gegeven (dosering gewichtsafhankelijk: 15 mg per kilogram lichaamsgewicht). Dit is met name handig voor ’s nachts. Geef paracetamol niet routinematig preventief; gebruik het als het kind echt ongemak heeft.
Tandjesgels: er zijn diverse tandjesgelletjes op de markt die een verdovend stofje (doorgaans lidocaïne of benzocaïne) bevatten en worden aangebracht op het tandvlees. De effectiviteit is beperkt: speeksel verdunt de gel snel en de werkingsduur is kort. Bovendien zijn sommige gels die lidocaïne bevatten in te hoge concentraties gevaarlijk voor baby’s. Bespreek met de apotheker of de huisarts welke gels veilig zijn voor de leeftijd van jouw baby.
Amber tandjeskettingen: vliegtuigmodes en geofencing van Bluetooth-apparaten zijn effectiever dan amber tandjeskettingen als beveiligingsmaatregelen. Serieus: amber tandjeskettingen hebben geen bewezen effect op tandpijn, en zijn een wurgings- en verstikkingsrisico. Officiële gezondheidsorganisaties adviseren ze uitdrukkelijk af.
Tandverzorging vanaf het eerste tandje
Zodra het eerste tandje zichtbaar is, begint de mondverzorging. Wacht niet totdat er meer tanden zijn. Tandbederf kan al bij het eerste tandje beginnen, en de gewoonten die je nu opbouwt, bepalen mede de mondhygiëne van je kind op langere termijn.
Poetsen: gebruik een zachte siliconen vingertandborstel of een kleine babytandborstel met zachte haren. Poets twee keer per dag, ochtend en avond voor het slapen. Gebruik een heel kleine hoeveelheid tandpasta speciaal voor baby’s en peuters (met fluoride, maar een hoeveelheid ter grootte van een rijstkorrel voor kinderen onder de twee jaar).
Tandpasta met fluoride: fluoride beschermt het glazuur van de tanden en vermindert het risico op tandbederf. Er is lang discussie geweest over fluoride in babytandpasta, maar het huidige advies van de Academie voor Tandheelkunde en het RIVM is om tandpasta met fluoride te gebruiken, in de juiste hoeveelheid voor de leeftijd.
Baby’s tandenpoetsen is in het begin een uitdaging: de meeste baby’s protesteren. Maak het zo positief mogelijk, zing een liedje, maak een grappig geluid, geef de baby een tweede tandborstel om in de hand te houden. Consequentie is het belangrijkste: ook als het poetsen maar tien seconden duurt en met veel protest gepaard gaat, is het beter dan niet poetsen.
Tandbederf bij baby’s: suikers, ook de suikers in vruchtensap en moedermelk, kunnen tandbederf veroorzaken bij de kleine tandjes. Laat een baby niet inslapen met een flesje melk of sap in de mond. Geef na het avondeten geen zoetigheid meer. Borstel altijd na de avondvoeding als het kind al tanden heeft.
Eerste bezoek aan de tandarts: de meeste tandartsen raden aan om rond de eerste verjaardag van het kind een eerste bezoek aan de tandarts te brengen. Dat is geen controle-bezoek in de volle zin van het woord, maar een kennismaking: het kind went aan de omgeving, de tandartsstoel en de tandarts, nog voor er stress of pijn bij is. Dit “nulbezoek” legt een positieve basis voor de tandheelkundige zorg later.
Wanneer de tandarts bellen?
Raadpleeg de tandarts of de huisarts als: het eerste tandje op zijn eerste verjaardag nog niet aanwezig is; je vlekjes (gele, bruine of witte plekken) op de tandjes ziet die op tandbederf kunnen wijzen; een tandje in een ongewone positie doorkomt; of als de baby meer dan normale pijn of koorts heeft bij het tanden die niet door andere oorzaken wordt verklaard.
Wanneer de tandarts niet nodig is: kleine blauwige bultjes in het tandvlees voor het doorbreken, de normale bijt- en speeksel-fase, lichte prikkelbaar zijn en een lichte temperatuurverhoging zijn allemaal normale verschijnselen die geen tandartsconsult vereisen.
Melktanden: waarom ze ertoe doen
Ze vallen toch uit. Dat denken veel ouders, en dan voelt het een beetje onnodig om er zo veel aandacht aan te besteden. Maar melktanden zijn geen tijdelijke vulling die je daarna gewoon vervangt. Ze zijn plaatshouders. Ze houden de ruimte vrij voor de blijvende tanden die eronder liggen te wachten, soms jaren.
Verlies je een melktand te vroeg, door cariës of een ongelukje, dan schuiven de buurkiezen op. De blijvende tand die eronder zit, heeft dan niet genoeg ruimte meer om rechtop door te komen. Dat is hoe scheve tanden en een volle mond bij kinderen vaak beginnen, niet door pech, maar door een te vroeg verloren melktandje dat niemand de moeite waard vond.
En cariës in melktanden? Die gaat écht pijn doen. Kleine mondjes, grote pijn. Een peuter die niet wil eten omdat zijn kies zeer doet, dat is een situatie die niemand wil meemaken. Bovendien: cariës verspreidt zich snel als je er niets aan doet, en kan de onderliggende blijvende tand al beschadigen nog voor die zelfs maar zichtbaar is.
De volgorde waarin de tandjes doorkomen, is redelijk voorspelbaar. Als eerste komen de twee middelste snijtanden van het onderkaakje, meestal rond zes maanden. Daarna volgen de vier snijtanden bovenin. Dan een pauze, gevolgd door de eerste molaren ergens rond twaalf tot zestien maanden. De oogtanden komen daarna, en de tweede molaren als laatste, ergens tussen twee en drie jaar. Op een kleuter van twee en een half jaar vind je in totaal twintig melktanden. Twintig kansen om goede gewoontes op te bouwen.
Tandpasta en tandenborstel: wat gebruik je?
Je staat in het winkelpasje en telt minstens acht soorten tandpasta voor kinderen. Welke pak je? Dat is een vraag die meer ouders bezighoudt dan je denkt.
Vanaf het eerste tandje gebruik je een tandpasta met fluor. Fluor maakt het tandglazuur harder en beschermt zo tegen cariës. Voor baby’s en peuters tot twee jaar gebruik je een hoeveelheid ter grootte van een rijstkorrel. Dat is écht heel weinig, bijna onzichtbaar op het borsteltje. Vanaf twee jaar wordt dat een erwt. Niet meer. Niet minder.
Welk fluorgehalte? Voor kinderen tot zes jaar geldt een tandpasta met 1000 ppm fluor als standaard. Kijk op de verpakking, dat staat er gewoon op. Kindertandpasta’s met lager fluorgehalte, soms verkocht als “extra veilig voor baby’s”, bieden minder bescherming. Je hoeft je geen zorgen te maken zolang je de juiste hoeveelheid gebruikt.
De tandenborstel zelf: kies een zachte borstel met een klein borstelhoofd, speciaal voor baby’s. Er bestaan vingertopborstels van siliconen om mee te beginnen, en dat kan een fijne manier zijn om je baby te laten wennen aan het gevoel. Echte tandenborstel werkt echter beter voor de gumbescherming. Wissel de tandenborstel om de twee maanden, of eerder als de haren uitstaan.
Wanneer ga je over op een elektrische tandenborstel? Dat hoeft niet vroeg. Rond drie jaar kunnen veel kinderen er goed mee overweg, maar een goede handtandenborstel werkt net zo prima als je de techniek goed toepast. Het gaat om de gewoonte en de consistentie, niet om het apparaat.
Tandenpoetsen als gewoonte
Tanden poetsen is voor de meeste baby’s en peuters op een gegeven moment een punt van verzet. Dat is normaal. Maar hoe je er vroeg mee begint, bepaalt voor een groot deel hoe die strijd eruitziet als je kind twee of drie is.
Begin zo vroeg mogelijk, zelfs voor de eerste tand. Veeg het tandvlees af met een vochtig gaasje na de voeding. Zo raakt je baby gewend aan het gevoel in zijn mond. Wanneer het eerste tandje doorkomt, gaat het borsteltje erbij. Geen discussie, gewoon doen, elke avond voor het slapengaan. En ’s ochtends na het ontbijt.
Hoe maak je het aantrekkelijk? Een liedje helpt meer dan je verwacht. Twee minuten is lang als je een dreumes bent. Een vast liedje van twee minuten geeft het poetsen een ritme, een begin en een einde. Er bestaan apps en timers speciaal voor kinderen, met een aftelanimatie of muziek. Maar jij zelf neuriën werkt ook gewoon.
Jouw gedrag telt. Als je zelf tanden poetst terwijl je baby kijkt, ziet hij dat het normaal is. Kinderen imiteren wat hun ouders doen, lang voor ze zelf goed kunnen bewegen. Ga samen voor de spiegel staan. Maak er iets van samen. Niet als prestatie, gewoon als onderdeel van de avondroutine.
Weerstand hoort erbij. Soms wil je peuter absoluut niet zijn mond open doen. Wissel dan af: laat hem eerst zijn eigen tanden poetsen, hoe slecht ook, en maak daarna jij het af. “Nu is het mijn beurt” werkt beter dan een gevecht. Wat je wilt vermijden, is dat poetsen een dagelijkse strijd wordt die jij opgeeft. Want dan stopt het. En dan heb je een probleem.
Veelgestelde vragen over tandjes
Wanneer moet mijn baby voor het eerst naar de tandarts?
Zodra het eerste tandje door het tandvlees is, is het tijd voor een eerste bezoek. Dat klinkt vroeg, maar de tandarts wil dan al een kijkje nemen hoe de mond zich ontwikkelt. Veel tandartsen raden aan om dit rondom de eerste verjaardag te doen als leidraad. Het eerste bezoek is mainly wennen, voor jou en je kind allebei.
Mag ik tandgel gebruiken bij het tandenpoetsen?
Tandgels voor tandenpijn, als in de gelletjes die je op het tandvlees smeert tegen de pijn van doorkomende tandjes, zijn iets anders dan tandpasta. Sommige bevatten lidocaïne, een verdovend middel dat bij baby’s risico’s kan geven. De meeste tandartsen adviseren ze niet meer. Gebruik ze alleen als de kinderarts ze heeft aangeraden, en nooit bij baby’s jonger dan twee jaar zonder dat te vragen.
Is kwijlen altijd een teken van tandjes?
Nee, absoluut niet. Baby’s kwijlen van nature veel, al vanaf drie maanden, lang voor het eerste tandje verschijnt. De speekselklieren zijn dan actief maar de baby kan het speeksel nog niet goed doorslikken. Kwijlen betekent dus niet automatisch dat er een tandje aankomt. Het is pas een teken van tandengroei als het samengaat met andere signalen zoals rood tandvlees of kauwen op alles.
Hoe weet ik of mijn baby pijn heeft van zijn tandjes?
Dat is soms moeilijk te zeggen, want baby’s kunnen je dat niet vertellen. Tekenen zijn: meer huilen dan normaal, moeite met slapen, wangen die warmer aanvoelen, veel aan het tandvlees sabbelen of kauwen. Let op: koorts en diarree worden vaak aan tandengroei toegeschreven, maar zijn dat zelden echt. Als je twijfelt of er iets anders speelt, bel dan je verloskundige of huisarts.
Wanneer beginnen de blijvende tanden?
De eerste blijvende tanden verschijnen meestal rond het zesde levensjaar. De onderste voortanden gaan dan als eerste weg. Het hele proces duurt tot ergens tussen de twaalf en veertien jaar, wanneer de meeste kinderen een volledig volwassen gebit hebben, op de verstandskiezen na. Je hebt dus jaren van melktanden voor de boeg. Reden te meer om er goed voor te zorgen.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen advies van een kinderarts of consultatiebureau. Bij vragen over de ontwikkeling of gezondheid van jouw baby, neem contact op met je huisarts of het consultatiebureau.
