Een middenoorontsteking is een van de meest voorkomende aandoeningen bij jonge kinderen. De meeste kinderen hebben voor hun derde verjaardag minimaal één middenoorontsteking doorgemaakt en veel kinderen krijgen er meerdere. Hevig huilen, koortsig zijn en aan het oor pulken zijn klassieke signalen, maar jonge baby’s kunnen nog niet aangeven waar de pijn zit. Dit artikel bespreekt hoe een oorontsteking ontstaat, hoe je het herkent, of antibiotica nodig zijn en wanneer je naar de huisarts moet.
Wat is een middenoorontsteking?
Een middenoorontsteking (otitis media acuta) is een ontsteking van het middenoor, het holte achter het trommelvlies. Het middenoor is via de buis van Eustachius (een smalle buis die loopt van het middenoor naar de keelholte) verbonden met de neus-keelholte. Bij een verkoudheid of een luchtweginfectie zwelt het slijmvlies van deze buis op en raakt het verstopt. Vocht en slijm hopen zich op in het middenoor en bacteriën of virussen die vanuit de neus-keelholte omhoog kruipen kunnen er een ontsteking veroorzaken.
Bij jonge kinderen (met name baby’s en peuters) is de buis van Eustachius korter, horizontaler en slaffer dan bij volwassenen. Daardoor loopt vocht minder makkelijk weg en zijn jonge kinderen gevoeliger voor middenoorontstekingen dan oudere kinderen of volwassenen. Dit verklaart de hoge frequentie van oorontstekingen in de eerste levensjaren.
Soorten oorproblemen bij kinderen
Acute middenoorontsteking (otitis media acuta, OMA): plotselinge ontsteking van het middenoor, doorgaans in combinatie met een bovenste luchtweginfectie (verkoudheid). Gepaard met pijn en koorts. Kan vanzelf overgaan maar kan ook behandeling vereisen.
Otitis media met effusie (lijmoor, secretoir otitis media): vochtophoping in het middenoor zonder tekenen van acute ontsteking. Geen pijn, geen koorts, maar wel gehoordaling. Komt voor bij kinderen die herhaalde middenoorontstekingen hebben gehad. Het vocht in het middenoor belemmert de trillingsoverdracht en leidt tot een gehoorverlies van 20 tot 40 dB. Dit kan de taalontwikkeling beïnvloeden als het lang aanhoudt.
Buitenste oorontsteking (otitis externa): ontsteking van de gehoorgang, de buis tussen de oorschelp en het trommelvlies. Vaker bij oudere kinderen en volwassenen na zwemmen (“zwemmersoor”). Pijnlijk bij aanraken van het oor van buitenaf. Behandeld met oordruppels.
Hoe herken je een middenoorontsteking bij een baby of peuter?
Oudere kinderen kunnen zeggen “mijn oor doet pijn”. Jonge baby’s en peuters die dat nog niet kunnen, geven andere signalen. Let op de volgende combinatie van symptomen:
Hevig, niet te troosten huilen, met name ’s nachts of bij liggen: liggend neemt de druk in het middenoor toe, wat de pijn verergert.
Aan het oor pulken of trekken: dit is een bekend signaal, hoewel veel baby’s ook aan hun oor pulken zonder een oorontsteking (uit gewoonte of tanddoorkomst). Trekken aan het oor alleen, zonder andere symptomen, is geen betrouwbaar teken.
Koorts: een middenoorontsteking gaat doorgaans gepaard met koorts, al hoeft die niet altijd aanwezig te zijn. Koorts van 38 tot 40 graden Celsius is typisch.
Verminderde eetlust: zuigen en slikken verhoogt de druk in het middenoor. Baby’s die een fles krijgen, weigeren soms de fles door pijn bij het zuigen.
Slaapproblemen: de pijn is ’s nachts in rugligging sterker. Een baby of peuter die plotseling veel slechter slaapt na een verkoudheid kan een oorontsteking hebben.
Vochtuitvloed uit het oor: als het trommelvlies scheurt door de druk van het vocht en pus, loopt er gelig of groenig vocht uit het oor. Dat klinkt alarmerend maar is eigenlijk een teken van verlichting: de druk is weg en de pijn neemt snel af. Het trommelvlies herstelt doorgaans vanzelf.
Diagnose: wanneer naar de huisarts?
Een middenoorontsteking kan alleen worden vastgesteld via otoscopie: de huisarts kijkt met een otoscoop in het oor en beoordeelt het trommelvlies. Een rood, bolvormig of ondoorzichtig trommelvlies is kenmerkend voor een acute middenoorontsteking.
Ga naar de huisarts bij: koorts boven 38,5 graden Celsius gecombineerd met duidelijke pijn of ontroostbaar huilen, als je vermoedt dat de baby oorpijn heeft, bij vloeiuitvloed uit het oor, als de klachten langer dan 48 tot 72 uur aanhouden zonder verbetering, bij een baby jonger dan zes maanden met tekenen van een oorontsteking (jonge baby’s worden altijd behandeld bij een bewezen middenoorontsteking), of als het kind ernstig ziek is (hoge koorts, slaperig, niet meer drinken).
Behandeling: antibiotica of afwachten?
De meeste acute middenoorontstekingen genezen vanzelf, zonder antibiotica. In Nederland is het beleid terughoudend met antibiotica, gebaseerd op de richtlijn van het NHG (Nederlands Huisartsen Genootschap). Dit beleid is wetenschappelijk onderbouwd: in 80 procent van de gevallen geneest een middenoorontsteking vanzelf binnen een week.
Afwachtend beleid: de huisarts schrijft geen antibiotica voor maar adviseert pijnstilling (paracetamol op gewicht), voldoende drinken en controle na 48 tot 72 uur als er geen verbetering optreedt. Eventueel wordt een recept meegegeven om bij aanhoudende klachten in te wisselen.
Wanneer wél direct antibiotica: baby’s jonger dan zes maanden (altijd), kinderen met een ernstige infectie (hoge koorts, erg ziek zijn), kinderen met twee trommelvliesontstekingen in de afgelopen maanden, kinderen met een immunostoornis, bij bilaterale ontsteking (beide oren tegelijk) bij kinderen jonger dan twee jaar, of bij uitblijven van verbetering na 48 tot 72 uur.
Het gebruikte antibioticum bij een middenoorontsteking is doorgaans amoxicilline (een penicillinederivaat). Bij penicillineallergieën worden alternatieven voorgeschreven. De kuur duurt vijf tot tien dagen.
Pijnstilling bij oorontsteking
Pijnstilling is een belangrijk onderdeel van de behandeling, ongeacht of antibiotica worden gegeven of niet. Paracetamol is de eerste keuze en is veilig voor baby’s en peuters op de juiste dosering (op gewicht, niet op leeftijd). Ibuprofen kan bij kinderen ouder dan drie maanden worden gebruikt als alternatief of aanvulling bij onvoldoende effect van paracetamol. Geef ibuprofen altijd met voldoende voeding (niet op een lege maag).
Oordruppels met anesthesie zijn niet aangetoond effectief bij middenoorontstekingen (het trommelvlies is gesloten, de druppels bereiken het middenoor niet). Ze kunnen tijdelijke verlichting geven als het trommelvlies open is (geperforeerd), maar zijn niet de oplossing voor de ontsteking.
Herhalende middenoorontstekingen en trommelvliesbuisjes
Sommige kinderen krijgen herhaalde middenoorontstekingen, drie of meer per jaar. Als de infecties gepaard gaan met aanhoudend vocht in het middenoor (lijmoor) en gehoorverlies dat de taalontwikkeling belemmert, kan een KNO-arts trommelvliesbuisjes (ventilatiepijpjes) plaatsen. Dit is een kleine ingreep onder narcose waarbij een buisje in het trommelvlies wordt geplaatst dat het vocht laat wegvloeien en lucht laat binnenkomen. De buisjes vallen doorgaans na zes tot twaalf maanden vanzelf uit.
Trommelvliesbuisjes zijn geen wondermiddel maar ze zijn bewezen effectief bij kinderen met aanhoudend lijmoor en gehoordaling. De beslissing wordt genomen door de KNO-arts op basis van de frequentie van de infecties, de gehoortest en de invloed op de taalontwikkeling.
Preventie van oorontstekingen
Volledig voorkomen is niet mogelijk, maar het risico op middenoorontstekingen kan worden verminderd. Borstvoeding: borstgevoede kinderen hebben minder middenoorontstekingen dan flesgevoed kinderen, vermoedelijk door de immuunstoffen in moedermelk en de andere zuigbeweging. Niet roken: kinderen die worden blootgesteld aan tabaksrook thuis hebben een hogere kans op middenoorontstekingen. Vaccinaties: de pneumokokkenvaccinatie en de griepvaccinatie (die in Nederland wordt aangeboden aan kinderen met een hoger risico) verminderen het aantal middenoorontstekingen. Vermijd flesvoeding in liggende houding: zuigen uit een fles in liggende positie kan melk in de buis van Eustachius brengen, wat de kans op een ontsteking vergroot.
Gehoor na middenoorontstekingen
Na een acute middenoorontsteking kan het gehoor tijdelijk verminderd zijn door vocht in het middenoor. Dit herstelt doorgaans vanzelf binnen vier tot acht weken. Als het gehoor langer verminderd blijft (meer dan drie maanden), is een gehoortest bij de KNO-arts of audiologisch centrum aan te raden. Aanhoudend gehoorverlies in de periode van taalontwikkeling kan de taalontwikkeling vertragen.
Acuut versus chronisch: twee heel verschillende situaties
Als de huisarts een middenoorontsteking vaststelt, hoor je meestal het woord “acuut”. Maar soms hoor je ook “chronisch” vallen, of de term “lijmoor”. Wat is eigenlijk het verschil, en waarom maakt dat verschil voor de behandeling?
Een acute middenoorontsteking (OMA) is een plotselinge ontsteking, bijna altijd in de nasleep van een verkoudheid. Het oor is rood en pijnlijk, er is koorts, het kind huilt hard. Dit is de klassieke oorontsteking die de meeste ouders kennen. De acute fase duurt doorgaans een paar dagen en de meeste kinderen herstellen zonder antibiotica.
Een chronische of recidiverende middenoorontsteking is iets anders. Dat is niet één heftige infectie, maar een patroon van terugkerende infecties, drie of meer per jaar, waarbij het middenoor nooit echt goed schoon komt. Soms blijft er na elke infectie vocht achter in het middenoor, ook als de acute pijn al lang voorbij is. Dat noemen ze otitis media met effusie, of lijmoor.
Lijmoor gaat niet altijd gepaard met pijn of koorts. Het sluipt er stil in. Wat ouders merken is dat hun kind de tv harder zet, niet reageert als je hem roept van een andere kamer, of soms wat trager spreekt dan leeftijdsgenoten. Dat zijn signalen dat het gehoor belemmerd is. Een gehoorverlies van 20 tot 40 decibel klinkt technisch, maar komt in de praktijk neer op het verschil tussen horen in een stille kamer en horen in een licht drukke ruimte. Voor een kind dat taal aan het leren is, is dat een serieuze hindernis.
De behandeling van lijmoor verschilt dan ook van de aanpak bij een acute infectie. Afwachten werkt bij acute gevallen prima. Bij langdurig lijmoor dat de taalontwikkeling belemmert, is de huisarts of KNO-arts eerder geneigd actief in te grijpen.
Zwembad en water in het oor: mythe of echt risico?
Als je kind een oorontsteking heeft gehad, of als het buisjes heeft, hoor je regelmatig: “Geen zwembad, water mag niet in het oor.” Maar waar komt dat vandaan? En klopt het eigenlijk?
Er zijn twee soorten oorontsteking waarbij water relevant is. Bij een buitenste oorontsteking (otitis externa, ook wel zwemmersoor) is het de gehoorgang die ontstoken is. Dat heeft niets met het middenoor te maken. Water in de gehoorgang, zeker chloorwater of vervuild badwater, kan de gehoorgang irriteren of infecteren. Dit is de reden waarom zwemmers vaker last hebben van otitis externa. Oordopjes kunnen dit risico verminderen.
Bij een middenoorontsteking, de ontsteking achter het trommelvlies, speelt water van buitenaf in principe geen rol. Het trommelvlies is een gesloten membraan. Water dat in de gehoorgang terechtkomt, bereikt het middenoor niet. Zwemmen met een intacte trommelvlies verhoogt de kans op een middenoorontsteking niet.
De uitzondering is wanneer het trommelvlies geperforeerd is, open is, doordat het is gescheurd door de druk van de infectie, of doordat er buisjes zijn geplaatst. In dat geval is er een directe opening van de buitenwereld naar het middenoor. Water dat dan in het oor terechtkomt, kan het middenoor bereiken. Na plaatsing van buisjes adviseert de KNO-arts doorgaans oordopjes bij zwemmen, al zijn de richtlijnen hier niet volledig eenduidig. Vraag altijd aan je eigen KNO-arts wat het advies is, want dit verschilt per type buisje en per situatie.
Buisjes plaatsen: wat gebeurt er eigenlijk?
Je kind heeft herhaaldelijk oorontstekingen gehad, het gehoor is al een tijdje niet goed, en de KNO-arts stelt buisjes voor. Een kleine ingreep, zegt men. Maar wat houdt dat precies in, en wat kun je als ouder verwachten?
Trommelvliesbuisjes, ook wel ventilatiepijpjes of trommelvliesdrains genoemd, zijn kleine plastic of metalen buisjes die in het trommelvlies worden geplaatst. Ze houden een klein gaatje open in het trommelvlies, zodat lucht het middenoor in kan en vocht er uit kan lopen. Het idee is simpel: als de buis van Eustachius zijn werk niet goed doet en vocht niet vanzelf wegstroomt, zorgt het buisje voor die ventilatie.
De ingreep zelf duurt slechts een paar minuten. Bij jonge kinderen, en dat zijn de meeste kandidaten voor buisjes, wordt het altijd onder algehele narcose gedaan. Een kind van één of twee jaar kan niet stilliggen terwijl een chirurg met precisie-instrumenten in het oor werkt. De narcose is kort, doorgaans vijf tot tien minuten, maar het is begrijpelijk dat ouders daar tegenop zien.
Wat te verwachten: je kind mag de avond voor de ingreep en de ochtend van de dag zelf niet meer eten of drinken, afhankelijk van het tijdstip van de ingreep. Op de dagopname kom je aan, wordt het kind voorbereid door het verpleegkundig team, en gaat het naar de operatiekamer. Kort na de ingreep komt het kind bij uit de narcose, vaak wat huilerig of gedesoriënteerd. Dat is normaal en trekt snel bij. Dezelfde dag ga je naar huis.
Bijwerkingen en herstel zijn doorgaans minimaal. Sommige kinderen hebben een dag of twee wat afscheiding uit het oor. Pijn is zelden een probleem. De meeste kinderen zijn de volgende dag weer gewoon actief.
De buisjes vallen vanzelf uit nadat ze hun werk hebben gedaan, doorgaans na zes tot twaalf maanden. Het gaatje in het trommelvlies sluit zich daarna vrijwel altijd vanzelf. Soms zijn een tweede of derde plaatsing nodig als de problemen terugkomen, maar de meeste kinderen groeien er uitein met één behandeling overheen.
Gehoortest na buisjes: wat wordt er gecontroleerd?
Na plaatsing van buisjes volgt er altijd een controle bij de KNO-arts. Die kijkt of de buisjes goed zitten en of er geen afscheiding is die erop wijst dat het middenoor nog niet schoon is. Maar de gehoortest is minstens zo belangrijk.
Voor de ingreep heeft de KNO-arts of de audiologisch centrum doorgaans al een gehoortest gedaan om vast te stellen hoe groot het gehoorverlies is. Na de plaatsing van de buisjes wordt dat herhaald om te zien of het gehoor is verbeterd. Bij de meeste kinderen is de verbetering duidelijk merkbaar en meetbaar, soms al de dag na de ingreep.
Als het gehoor na de buisjes niet volledig herstelt, kan er sprake zijn van een blijvend gehoorverlies dat niet door het vocht werd veroorzaakt. Dat is zeldzaam, maar het is de reden waarom een gehoortest na de ingreep niet wordt overgeslagen.
Voor ouders is de gehoortest ook informatief in een andere zin: het geeft een objectieve maat voor iets wat thuis vaak moeilijk te beoordelen is. Een kind dat al maanden minder goed hoort, heeft zich soms aangepast op een manier die ouders niet meer opvalt. Na de ingreep zien ouders dan plotseling dat hun kind reageert op geluiden die het daarvoor leek te missen.
Roken in huis: een onderschat risico
Preventie van middenoorontstekingen begint bij factoren die je kunt beïnvloeden. Borstvoeding, vaccinaties, en de houding bij flesvoeding zijn bekende voorbeelden. Minder bekend, maar goed onderbouwd in onderzoek, is de rol van tabaksrook.
Kinderen die in een huis opgroeien waar gerookt wordt, hebben een significant hogere kans op terugkerende middenoorontstekingen. Tabaksrook irriteert het slijmvlies van de neus-keelholte en de buis van Eustachius. Dat slijmvlies zwelt sneller op, droogt slechter af en biedt bacteriën en virussen een gunstiger milieu. Het gevolg: kinderen die worden blootgesteld aan sigarettenrook thuis hebben gemiddeld meer oorontstekingen, meer buisjesplaatsingen en een langere hersteltijd dan kinderen in rookvrije huizen.
Dit geldt ook voor passief roken, en voor meeroken in de auto of in een afgesloten ruimte. De rook hoeft niet direct in de aanwezigheid van het kind te zijn om effect te hebben: residuen van tabaksrook in kleding, meubels en tapijt, het zogenoemde thirdhand smoke, kunnen ook een rol spelen bij gevoelige kinderen.
Als jij of je partner rookt en je kind heeft herhaaldelijk last van oorontstekingen: dit is een van de weinige factoren waarvan je het effect direct kunt verminderen. Roken buiten het huis is al een stap, maar het ideale advies is om in huis, in de auto en in de directe omgeving van het kind helemaal rookvrij te zijn.
Oorontsteking vraagt geduld, maar het gaat over
Een huisende baby op de arm in het midden van de nacht, met koorts en een oor dat pijn doet, is uitputtend. Zeker als het al de derde keer in een half jaar is. Wat helpt is weten dat de meeste kinderen deze fase gewoon doorgroeien.
De buis van Eustachius rijpt mee met het kind. Rond het vierde of vijfde jaar wordt hij langer, schuiner en stijver, waardoor vocht beter wegstroomt en infecties minder makkelijk ontstaan. Veel kinderen die op jonge leeftijd herhaaldelijk oorontstekingen hebben, hebben op de basisschool nauwelijks nog last van hun oren.
Tot die tijd is het een kwestie van opletten, goed behandelen, en soms de stap naar een KNO-arts zetten als de klachten te frequent worden. Je bent er niet alleen in: middenoorontsteking is een van de meest gestelde diagnoses bij kinderen onder de vijf jaar in de Nederlandse huisartsenpraktijk.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp