Waterpokken is een van de meest besmettelijke kinderziekten, maar ook een van de bekendste. De typische blaasjes, de jeuk en de koorts zijn voor veel ouders al van ver herkenbaar. Hoewel waterpokken bij de meeste gezonde kinderen mild verloopt, zijn er situaties waarbij extra waakzaamheid en medische hulp nodig zijn. Dit artikel bespreekt de oorzaak, de symptomen, de behandeling en de preventie van waterpokken, inclusief de vaccinatiemogelijkheden.
Wat is waterpokken?
Waterpokken (varicella) wordt veroorzaakt door het varicella-zostervirus (VZV), een herpesvirustype. Het virus is uiterst besmettelijk: de kans op besmetting bij huisgenoten van een geïnfecteerd persoon die nog niet immuun zijn, is meer dan 90 procent. Verspreiding gaat via druppelinfectie (hoesten, niezen, praten) en via direct contact met de inhoud van de blaasjes. Het virus is al besmettelijk 1 tot 2 dagen voor de uitslag verschijnt en blijft besmettelijk totdat alle blaasjes zijn ingedroogd en korst hebben gevormd, doorgaans 5 tot 7 dagen na het begin van de uitslag.
De incubatietijd (van besmetting tot de eerste klachten) is 10 tot 21 dagen, gemiddeld 14 tot 16 dagen. Dit lange incubatievenster maakt het voor ouders soms moeilijk te herleiden wanneer en waar het kind is besmet geraakt.
Na genezing blijft het virus levenslang inactief in de zenuwknopen. Bij oudere mensen of bij mensen met een verzwakt immuunsysteem kan het virus opnieuw actief worden als gordelroos (herpes zoster): een pijnlijke uitslag langs één zenuwbaan.
Symptomen en verloop
Waterpokken begint doorgaans met 1 tot 2 dagen van algemeen ziek zijn: koorts (38 tot 39 graden Celsius), moeheid, verminderde eetlust en soms hoofdpijn. Daarna verschijnt de uitslag.
De uitslag: kleine rode vlekjes die binnen enkele uren veranderen in heldere blaasjes gevuld met vocht. De blaasjes zijn erg jeukerig. Na 1 tot 2 dagen worden de blaasjes troebel, barsten open en vormen korstjes. In de loop van de ziekte zijn er tegelijkertijd vlekjes, blaasjes en korstjes aanwezig op het lichaam: dit is kenmerkend voor waterpokken (men spreekt van “sterrenhemel”-patroon).
De uitslag begint op de romp en verspreidt zich naar het gezicht, de hoofdhuid, de ledematen en soms ook in de mond, op de geslachtsdelen en rond de ogen. Het aantal blaasjes varieert enorm: van minder dan 10 bij sommige kinderen tot meer dan 500 bij anderen. Gemiddeld zijn er 200 tot 500 blaasjes.
Duur: de koortsfase duurt 3 tot 5 dagen. De blaasjes drogen in over 5 tot 10 dagen. Het kind is niet meer besmettelijk als alle blaasjes zijn ingedroogd. Korstjes blijven soms nog 1 tot 3 weken zichtbaar maar zijn geen bron van besmetting.
Behandeling van waterpokken
Bij gezonde kinderen is waterpokken een zelflimiterende ziekte: het gaat vanzelf over en vereist geen specifieke medicamenteuze behandeling. De behandeling is ondersteunend en gericht op het verlichten van de jeuk en de koorts.
Jeuk verlichten: antihistaminica (zoals cetirizine of loratadine) verminderen de jeuk en helpen het kind ’s nachts beter te slapen. Verzachtende crèmes of poeders (zoals calamine-lotion) bieden plaatselijk verlichting. Houd de nagels van het kind kort en schoon om krassen en infectie van de blaasjes te voorkomen. Katoenen wantjes ’s nachts kunnen helpen bij jonge kinderen die in hun slaap krabben.
Koortsverlaging: paracetamol in de aanbevolen dosering is veilig bij waterpokken. Gebruik geen ibuprofen of aspirine bij waterpokken: ibuprofen verhoogt het risico op een ernstige huidinfectie (invasieve groep A streptokokken) bij waterpokken. Aspirine bij kinderen onder de 16 jaar met waterpokken is gecontra-indiceerd vanwege het risico op het syndroom van Reye (zeldzame maar ernstige neurologische aandoening).
Aciclovir: een antiviraal middel dat het beloop van waterpokken kan verkorten als het binnen 24 uur na het begin van de uitslag wordt gestart. Het wordt niet routinematig voorgeschreven bij gezonde kinderen maar wel bij risicogroepen (zie hieronder). Raadpleeg de huisarts.
Risicogroepen en complicaties
Bij de meeste gezonde kinderen verloopt waterpokken mild. Maar bij bepaalde groepen is extra waakzaamheid geboden.
Pasgeborenen en jonge baby’s: baby’s die worden blootgesteld aan waterpokken in de eerste weken van hun leven (bij een moeder die vlak voor of na de bevalling waterpokken krijgt) lopen risico op ernstig verloop. Overleg direct met de kinderarts.
Zwangere vrouwen die niet immuun zijn: waterpokken in de zwangerschap kan leiden tot ernstige complicaties voor de moeder (longontsteking) en voor de ongeboren baby (congenitale varicella). Neem direct contact op met de verloskundige of gynaecoloog bij mogelijke blootstelling tijdens de zwangerschap.
Kinderen met een verzwakt immuunsysteem: door chemotherapie, immunosuppressieve medicatie of een aangeboren immuunstoornis kunnen ernstige complicaties optreden. Behandeling met antivirals is dan geïndiceerd.
Complicaties van waterpokken bij gezonde kinderen zijn zeldzaam maar mogelijk: bacteriële infectie van de huid (impetigo of cellulitis, door krabben), longontsteking, hersenvliesontsteking (encefalitis) en in zeldzame gevallen cerebellair ataxie (coördinatieproblemen door ontsteking van de kleine hersenen).
Wanneer naar de huisarts?
Ga naar de huisarts bij: koorts die na 5 dagen nog aanhoudt of opnieuw oploopt, blaasjes die rood, warm of pijnlijk worden en tekenen van bacteriële infectie tonen (pus, toenemende roodheid), klachten van benauwdheid of pijn op de borst, neurologische klachten (stuipen, extreme hoofdpijn, verwardheid, evenwichtsproblemen), een kind dat niet meer wil drinken of extreem slap is, of waterpokken bij een pasgeboren baby of een kind met een chronische ziekte of verminderde weerstand.
Vaccinatie tegen waterpokken
In Nederland maakt het waterpokkenimpetvaccin geen deel uit van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) voor de algemene bevolking. Het vaccin is wel beschikbaar via de huisarts of GGD voor risicogroepen: kinderen met een verzwakt immuunsysteem, patiënten voor een orgaan- of stamceltransplantatie, en niet-immune volwassenen die werken in de zorg.
In veel andere landen (VS, Duitsland, Australië) is het waterpokkenimpetvaccin wel standaard in het rijksvaccinatieprogramma. Ouders die hun kind willen laten vaccineren op eigen initiatief, kunnen dit betaald laten doen via de huisarts of een reizigerskliniek. Het vaccin bestaat uit twee doses en is effectief: gevaccineerde kinderen die toch waterpokken krijgen, hebben een aanmerkelijk milder verloop.
Schoolbeleid
Kinderen met waterpokken mogen niet naar school of opvang zolang er nog blaasjes zijn die niet zijn ingedroogd. Zodra alle blaasjes zijn ingedroogd en er geen nieuwe blaasjes meer verschijnen, is het kind niet meer besmettelijk en mag het weer naar school. Informeer de school bij een besmetting: andere ouders kunnen dan hun kinderen controleren op symptomen.
Littekens na waterpokken: hoe voorkom je ze
Waterpokken gaat over, maar de blaasjes kunnen littekens achterlaten, zeker als ze opengemaakt worden. Het grootste risico is krabben, en kleine kinderen krabben. Ze kunnen het bijna niet laten, want de jeuk is behoorlijk intens.
De nagels kort knippen is de meest effectieve maatregel die je als ouder kunt nemen. Bij heel jonge kinderen kun je ook dunne katoenen wantjes over de handjes doen, zeker in de nacht. Krabben in de slaap gaat bijna automatisch.
Antihistamine kan helpen om de jeuk te verminderen. Cetirizine of loratadine zijn middelen die bij kinderen worden gebruikt en de jeuk kunnen verzachten, zodat krabben minder verleidelijk wordt. Vraag de apotheker of huisarts welke dosering geschikt is voor de leeftijd van uw kind. Koude natte washandjes op de blaasjes geven ook tijdelijke verlichting, net als een lauw bad met wat bakpoeder of haverzemelen erin. Dat klinkt hutspotig, maar het helpt echt.
Calaminelotion is een ouder middel dat de jeuk kan verminderen en koelend werkt. Het wordt op de blaasjes gesmeerd en droogt ze licht uit. Het is vrijverkrijgbaar bij de apotheek en veilig voor kinderen.
Als een blaasje toch opengemaakt is, houd het dan schoon. Als er tekenen van infectie zijn, roodheid rondom, warmte of pus, is dat een reden om de huisarts te bellen. Een secundaire bacteriële infectie van de blaasjes geeft meer kans op blijvende littekens.
Waterpokken rondom een zwangere vrouw
Als uw kind waterpokken heeft en er is een zwangere vrouw in de buurt, dan is dat iets om rekening mee te houden. Niet met paniek, maar met voorzichtigheid.
Zwangere vrouwen die ooit waterpokken hebben gehad zijn immuun en lopen geen risico. Het virus zit weliswaar slapend in het zenuwstelsel, maar het waterpokkenvirus zelf kan niet opnieuw een infectie veroorzaken. Dat is een belangrijk onderscheid.
Vrouwen die nooit waterpokken hebben gehad en ook niet zijn gevaccineerd, zijn kwetsbaar. Waterpokken tijdens de zwangerschap kan ernstig zijn voor de moeder zelf, met kans op longontsteking, en afhankelijk van het moment in de zwangerschap ook risico’s voor het ongeboren kind. In het eerste en tweede trimester is er een klein risico op het congenitaal varicellasyndroom. Rond de bevalling kan een pasgeboren baby besmet raken en dan kan de ziekte heel ernstig verlopen, omdat de baby nog geen antistoffen van de moeder heeft meegekomen.
Als een zwangere vrouw in contact is geweest met uw kind terwijl uw kind besmettelijk was, laat haar dan contact opnemen met haar verloskundige of gynaecoloog. Er bestaat een immunoglobuline-behandeling die besmetting of verergering kan afzwakken als ze snel na het contact wordt gegeven.
Gordelroos: de langetermijnherinnering van waterpokken
Nadat de waterpokken over zijn, is het virus niet verdwenen. Het varicella-zoster virus nestelt zich in de zenuwknopen en blijft daar levenslang slapend. Later in het leven, vaak als de weerstand tijdelijk verminderd is, kan het virus opnieuw actief worden. Dat noemen we gordelroos.
Gordelroos is geen waterpokken. Het is geen nieuwe infectie van buitenaf, maar het oude virus dat zich roert. De uitslag verschijnt langs een zenuwbaan, vaak als een pijnlijke, blaasvormige band aan één kant van de romp, het gezicht of de nek. De pijn kan ook aanhouden nadat de blaarjes zijn verdwenen, dat heet postherpetische neuralgie en kan weken tot maanden duren.
Gordelroos komt het vaakst voor bij ouderen en bij mensen met een verzwakt immuunsysteem, maar ook jongere mensen kunnen het krijgen. Het risico bestaat simpelweg doordat bijna iedereen als kind waterpokken heeft gehad.
Iemand met gordelroos kan iemand die nooit waterpokken heeft gehad wél besmetten met waterpokken, via direct contact met de blaarjes. Maar gordelroos zelf is niet besmettelijk via de lucht, alleen door aanraking met de vloeistof in de blaarjes.
Het VZV-vaccin in Nederland versus andere landen
In veel landen is vaccinatie tegen het varicella-zoster virus al decennia standaard. In de Verenigde Staten staat het al sinds 1995 op het vaccinatieschema, in Duitsland en Italië ook. Twee doses geven een hoge bescherming en hebben het aantal ernstige gevallen sterk teruggebracht.
In Nederland is het vaccin niet opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma. De redenering van het RIVM was lange tijd dat waterpokken bij de meeste kinderen een milde ziekte is, en dat invoering van het vaccin het moment van infectie zou kunnen verschuiven naar de volwassen leeftijd, wanneer de ziekte ernstiger verloopt. Dat is een afweging die wordt herzien naarmate er meer data beschikbaar komt over het werkelijke ziektebeslag.
Het vaccin is in Nederland wél beschikbaar en kan op eigen initiatief en kosten worden gehaald bij de huisarts of een vaccinatiekliniek. Twee doses geven een betrouwbare bescherming. Voor kinderen die nog nooit waterpokken hebben gehad en waarbij vaccinatie gewenst is, bijvoorbeeld vanwege een aanstaande ziekenhuisopname of een immuungecompromitteerde huisgenoot, is dit een reële optie.
De gordelroosprik, die het risico op gordelroos op latere leeftijd sterk vermindert, wordt in Nederland wel vergoed voor mensen van 60 jaar en ouder. Dat is een apart vaccin, bedoeld voor mensen die het virus al in zich dragen.
Praktische tips voor thuis tijdens waterpokken
Een kind met waterpokken thuis is een paar dagen pittig. Hier is wat écht helpt.
Kleding: losse, zachte katoenen kleding irriteert de huid het minst. Synthetica plakken en dat maakt de jeuk erger. Kies voor oversized shirts zodat de stof niet over de blaasjes wrijft.
Baden: lauw water is prettig, heet water maakt de jeuk erger. Een lauw bad met een halve kop bakpoeder erin is een oud maar effectief trucje. Dep de huid daarna droog, niet wrijven.
Koorts: bij koorts geeft paracetamol de meeste verlichting. Geef geen ibuprofen bij waterpokken, het gebruik van ibuprofen bij varicella-infecties is in verband gebracht met een verhoogd risico op een ernstige bacteriële huidinfectie. Aspirine is al helemaal af te raden bij kinderen vanwege het risico op het zeldzame maar ernstige Reye-syndroom.
Eten en drinken: als uw kind blaren in de mond heeft, is eten pijnlijk. Koude, zachte voeding helpt: yoghurt, vla, smoothies, ijs. Voldoende drinken blijft belangrijk, al is het soms een beetje overtuigingskracht van uw kant nodig.
Slaap: de eerste nachten zijn onrustig door de jeuk. Een antihistamine voor het slapengaan kan de jeuk verminderen zodat uw kind wat beter doorslaapt. Bespreken met de apotheek welke dosering past bij het gewicht van uw kind.
Waterpokken: het was even zwaar, maar het gaat over
Bij de meeste kinderen duurt de ernstigste fase drie tot vijf dagen. Daarna drogen de blaarjes in, de koorts trekt weg en uw kind begint weer interesse te krijgen in de wereld om zich heen. Dat is het moment waarop u weet dat het ergste voorbij is.
Zolang alle blaasjes ingedroogd en bedekt zijn met een korstje, is uw kind niet meer besmettelijk. Dat duurt meestal zeven tot tien dagen na de eerste blaasjes. Dan mag uw kind weer naar school of de opvang, ook al zijn de korstjes er nog niet allemaal af.
Waterpokken is een van de ziektes die de meeste kinderen vroeg of laat krijgen. In Nederland is er geen routinevaccinatie in het rijksvaccinatieprogramma, dus de kans dat jouw kind het doormaakt is reëel. Dat hoeft niet eng te zijn. De meeste kinderen doorstaan het met moeite maar zonder ernstige complicaties.
Wat helpt het meest: hou de huid zo onbeschadigd mogelijk. Een litteken van waterpokken komt bijna altijd door krabben, niet door de blaar zelf. Nagels kort, wantjes in de nacht, koele bad, afleiding. Dat is jouw rol in het herstel.
En als je twijfelt of het waterpokken is of iets anders: bel de huisarts. Stuur een foto. Laat het beoordelen. Waterpokken heeft een karakteristieke uitslag, maar ogen zien soms wat telefoons niet kunnen beschrijven.
Waterpokken als ouder meemaken is zwaar. Niet in de nacht slapen, een huilend kind, koorts, jeuken. En jij die wil helpen maar weinig kunt doen. Wat je wél kunt doen: aanwezig zijn. Je stem horen. Je handen voelen. Dat is precies wat je kind nodig heeft. Meer dan een crème of een middel.
Waterpokken is ook een van de weinige kinderziektes waarbij iedereen het herkent zodra ze de uitslag zien. Geen laboratoriumtest nodig, geen bloedspiegel. Kijk naar de blaren, kijk naar het kind, en je weet het. Dat herkenningsvermogen komt vanzelf als ouder. En als je het een keer hebt gezien, vergeet je het nooit meer.
Waterpokken eindigt ook. Elke blaar droogt in, elke korst valt af, elke jeuk gaat over. Het duurt soms wel tien tot veertien dagen tot alles echt voorbij is, maar de ergste dagen zijn de eerste vijf. Na dag vijf gaat het snel beter. Hou dat voor ogen als het zwaar is.
En als waterpokken echt achter de rug is, weet dan dat je kind nu voor de rest van zijn leven beschermd is. Niet tegen gordelroos later, maar tegen waterpokken zelf. Dat is ook iets. Elke uitslag, elke nacht die je samen hebt doorstaan, heeft zijn afdruk achtergelaten in zijn immuunsysteem. Dat telt.
Waterpokken bij kinderen is ook een moment waarop ouders leren wat ze kunnen verdragen. Een huilend, jeukend kind dat om vier uur wakker is en niets wil. Dat is zwaar. En je doet het toch. Dag na dag, nacht na nacht, tot het over is. Die kracht is er. Je wist het misschien nog niet, maar nu weet je het.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp