Borstvoeding geven is een vaardigheid die je leert. En van alle onderdelen zijn aanleggen en kolven twee van de meest praktische. Een goede aanleg is de basis van alles: zonder die basis zijn pijnlijke tepels, te weinig melk en een ontevreden baby bijna onvermijdelijk. En kolven opent de deur naar vrijheid: even weg, een nachtvoeding overslaan, een voorraad opbouwen.
Baby aanleggen: stap voor stap
Een goede aanleg begint met de juiste positie voor zowel jou als de baby. Zit of lig comfortabel, met de rug ondersteund en de schouders ontspannen. Houd de baby zo dat zijn of haar buik tegen jouw buik is, gezicht op borsthoogte.
Houd de borst vast met duim en vingers in een C-vorm, met de duim boven de tepel en de vingers eronder. Niet te dicht bij de tepelhof. Raak de bovenlip van de baby met de tepel aan. De baby opent dan als reactie de mond wijd. Dat moment is het sein: beweeg de baby snel naar de borst toe, niet de borst naar de baby.
De baby neemt dan niet alleen de tepel maar ook een groot deel van de tepelhof in de mond. De kin raakt de borst als eerste. De lippen zijn naar buiten gekruld. De wangen zijn bol. Je hoort een regelmatig zuig-slik geluid.
Als je scherpe pijn voelt die aanhoudt, is de aanleg niet goed. Haal de baby van de borst door een vinger in de mondhoek te steken om de zuigkracht te verbreken. Begin opnieuw. Nooit de baby met kracht van de tepel trekken.
Veelgemaakte fouten bij de aanleg
De baby pakt alleen de tepel, niet de tepelhof. Dat is de meest voorkomende oorzaak van pijnlijke tepels en te weinig melk. De tepel alleen zuigen activeert de melkafgifte niet goed.
De baby ligt met het hoofd in de goede richting maar de romp gedraaid. De baby moet van hoofd tot voet gericht zijn op de borst, buik naar buik. Een gedraaid lijfje maakt het zuigen harder.
De borst wordt naar de baby gebracht in plaats van andersom. Dat geeft een geknikte houding die de melkafgifte belemmert en moeilijker te corrigeren is tijdens de voeding.
Houdingen voor borstvoeding
De wieghouding is klassiek: baby in de holte van je elleboog, hoofd ondersteund. Prettig als de aanleg goed loopt en je rechtop zit.
De rugbyhouding of klemhouding is de baby onder je arm, als een rugbybal, met de benen achter je. Jij controleert het hoofd met je hand. Goed voor grote borsten, platte tepels en na een keizersnede omdat de baby niet op de buikwond ligt.
De lighouding, jij en de baby op de zij, buik naar buik, is ideaal voor nachtvoedingen. Zorg dat de baby na de voeding in een veilige slaappositie teruggelegd wordt.
De omgekeerde wieghouding met de arm aan de andere kant ondersteunt het hoofd. Goed als de baby de aanleg aan één kant moeilijker vindt.
Wanneer kolven?
Kolven is het afpompen van moedermelk voor later gebruik. Er zijn veel situaties waarin kolven zinvol of noodzakelijk is.
Melkstuwing bij de melkaanschiet in de eerste week. Als de borsten zo vol en hard zijn dat de baby er moeilijk bij kan, kun je voor de voeding even kolven om de borst zachter te maken zodat de aanleg beter lukt.
Een voorraad opbouwen voor terugkeer naar werk, voor een avond weg, of als buffer voor de nacht.
De productie stimuleren. Kolven na of tussen de voedingen door geeft extra stimulans aan de melkproductie, vergelijkbaar met een extra voeding.
Als de baby te vroeg is geboren of ziek en niet zelf drinkt. Dan onderhoud je de productie door te kolven en geef je de melk via een sonde of flesje.
Elektrische of handkolf?
Een elektrische dubbelkolf is het efficiëntst als je regelmatig en voor langere tijd kolft, bij werkhervatting of bij productiestimulatering. Een handkolf is goedkoper en stiller, goed als je incidenteel kolft. Een handkolf is ook handig om bij te hebben als reisoptie.
De maat van de trechter is cruciaal. De trechter moet goed passen rondom de tepel: de tepel beweegt vrij in de trechter zonder de wand te raken. Een te kleine trechter geeft tepelpijn en minder goede afpomping. De juiste maat vraag je op bij de leverancier of lactatiekundige.
Hoe kolven?
Kolf bij voorkeur op een vast moment, zodat het lichaam eraan went. Goed tijdstip: ochtend na de eerste voeding van de baby, als de borsten nog goed gevuld zijn. Of ’s avonds na de laatste voeding.
Zorg voor een ontspannen sfeer. Kijk naar een foto of filmpje van de baby als de melk moeilijk op gang komt. De melkafschietreflex reageert op emoties en stimulering.
Begin op de laagste stand en verhoog geleidelijk totdat de melk stroomt, daarna terug naar een comfortabel niveau. Harder is niet effectiever en geeft pijn. Kolven mag niet pijnlijk zijn. Als het pijnlijk is, controleer de trechtermaat en de stand.
Bewaren van moedermelk
Verse moedermelk is vier tot zes uur houdbaar op kamertemperatuur. In de koelkast vier tot vijf dagen. In de vriezer zes tot twaalf maanden. Gebruik speciale kolfflesjes of borstmelkzakken voor opslag. Label altijd met de datum.
Ontdooide moedermelk gebruik je binnen vierentwintig uur en vries je niet opnieuw in. Verwarm melk nooit in de magnetron: dat vernietigt antistoffen en kan ongelijkmatig verhitten. Verwarm in een kom warm water of onder de warme kraan.
Borstvoeding op verzoek of op schema: wat werkt het best?
Als je net begint met borstvoeding, hoor je vaak twee kampen: de ene school zweert bij voeden op verzoek, de andere bij voeden op vaste tijden. In de praktijk is het antwoord bijna altijd het eerste, zeker in de eerste maanden.
Borstvoeding werkt op vraag en aanbod. Elke keer dat de baby aan de borst drinkt, stuurt het lichaam een signaal om meer melk te maken. Voedingen overslaan of uitstellen, ook als de baby aangeeft honger te hebben, vermindert die stimulering en daarmee de productie. Zeker in de eerste weken, als de productie nog wordt opgebouwd, is voeden op verzoek de meest directe manier om voor voldoende aanbod te zorgen.
Op verzoek voeden betekent dat je reageert op de vroege hongerseinen van de baby: hand naar de mond, smakkende bewegingen, onrustig worden, draaien met het hoofd op zoek naar de borst. Je hoeft niet te wachten tot de baby huilt. Huilen is een laat hongerteken en maakt aanleggen moeilijker omdat een huilende baby gespannen is en moeilijker een goede aanleg pakt.
Een pasgeboren baby drinkt doorgaans acht tot twaalf keer per etmaal. Dat klinkt veel, maar de maag van een pasgeborene is klein en moedermelk wordt snel verteerd. Naarmate de baby groeit, worden de voedingen vanzelf gespreid. De meeste baby’s vinden spontaan een ritmischer patroon tussen de zes en twaalf weken.
Wil je toch wat structuur aanbrengen, dan is het verstandig dat te doen als de borstvoeding goed op gang is en de baby goed groeit. Dan kun je voorzichtig naar iets meer regelmaat toe werken, zonder de productie in gevaar te brengen. Maar forceer geen strak schema in de eerste weken: de borsten en de baby hebben die flexibiliteit hard nodig om goed van start te gaan.
Nachtvoedingen: waarom ze belangrijk zijn en hoe je ermee omgaat
Nachtvoedingen zijn misschien wel het meest besproken en gevreesde onderdeel van borstvoeding. Toch zijn ze in de eerste maanden onvermijdelijk en ook functioneel. Prolactine, het hormoon dat de melkproductie aanstuurt, is ’s nachts hoger dan overdag. Nachtvoedingen dragen daarmee relatief veel bij aan het handhaven van de productie, vooral in de eerste drie tot vier maanden.
Een baby van nul tot drie maanden kan niet een hele nacht doorslapen zonder te drinken, ook biologisch niet. Pasgeboren baby’s hebben een kleine maaginhoud en moedermelk wordt snel verteerd. Het is normaal dat een baby in de eerste weken ook ’s nachts twee, drie of zelfs vier keer drinkt. Dat vermindert doorgaans geleidelijk naarmate de baby groeit en de maaginhoud toeneemt.
Als nachtvoedingen zwaar worden, zijn er een paar strategieën die helpen zonder dat ze de productie in gevaar brengen. De lighouding is er een van: jij en de baby op de zij, buik naar buik, zodat je de voeding geeft zonder helemaal wakker te hoeven worden. Veel vrouwen vinden dat ze bijna door kunnen slapen terwijl de baby drinkt. Let er wel op dat de baby na de voeding op een veilige slaapplek terechtkomt.
Een andere strategie is het verdelen van nachtdiensten met de partner. Als je kolft, kan de partner een nachtvoeding op zich nemen met een flesje, zodat jij een langere slaapperiode hebt. Zorg er dan wel voor dat je zelf kolft op het moment van die gemiste voeding als de productie nog opgebouwd wordt, anders daalt de stimulering.
Er is geen standaard leeftijd waarop een baby “door moet slapen”. Sommige baby’s doen dat bij vier maanden, andere pas bij twaalf maanden of later. Dat hangt samen met temperament, groei en slaappatroon, niet met een gebrek aan discipline of opvoeding. Wees coulant voor jezelf in deze fase: het is tijdelijk.
Borstvoeding en pijn in de eerste weken: wat is normaal?
Een van de redenen waarom vrouwen vroegtijdig stoppen met borstvoeding is pijn. En dat is begrijpelijk: als elke voeding pijnlijk is, is het moeilijk om vol te houden. Maar het helpt om onderscheid te maken tussen pijn die normaal is en pijn die aangeeft dat er iets niet klopt.
Lichte gevoeligheid van de tepels in de allereerste dagen is voor de meeste vrouwen normaal. De tepels zijn niet gewend aan het zuigen van de baby en reageren met gevoeligheid. Dat gevoel vermindert doorgaans sterk na de eerste week, als de tepels gewend raken.
Scherpe, aanhoudende pijn tijdens de voeding is niet normaal. Die pijn heeft vrijwel altijd een oorzaak die kan worden opgelost. De meest voorkomende oorzaak is een slechte aanleg. Als de baby alleen de tepel pakt en niet genoeg tepelhof in de mond heeft, geeft de zuigkracht directe druk op de tepelpunt, wat pijn en tepelkloven veroorzaakt.
Controleer bij pijn altijd de aanleg als eerste stap. Kijk of de kin de borst raakt, of de lippen naar buiten zijn gekruld en of de baby een goed deel van de tepelhof in de mond heeft. Als dat alles goed lijkt en de pijn blijft, kunnen andere oorzaken spelen: een te korte tongband bij de baby (waardoor hij de tepel niet goed kan vasthouden), een schimmelinfectie op de tepels, of een vasospasme (fenomeen van Raynaud).
Tepelkloven, kleine scheurtjes in de tepel, zijn pijnlijk maar genezen doorgaans goed. Leg lanoline na elke voeding aan op de tepels. Moedermelk zelf heeft ook een helende werking: een druppeltje melk op de tepel laten drogen werkt voor sommige vrouwen goed. Laat de tepels tussendoor wat drogen aan de lucht. Bij diepe kloven of tekenen van infectie is overleg met een lactatiekundige verstandig.
Het belangrijkste advies: zoek snel hulp als de pijn aanhoudt. Pijn die niet verbetert na de eerste week verdient aandacht. Veel vrouwen bijten te lang door in de hoop dat het vanzelf beter gaat, terwijl een lactatiekundige in één consult het probleem kan identificeren en oplossen.
Hoe weet je of je baby genoeg drinkt?
De angst dat de baby te weinig melk krijgt is een van de meest gehoorde zorgen bij borstvoedende moeders. En die angst is begrijpelijk, want je kunt niet zien hoeveel de baby drinkt. Bij flesvoeding heb je een schaal; bij borstvoeding heb je vertrouwen en een paar betrouwbare signalen.
Het betrouwbaarste teken dat de baby genoeg krijgt is de luier. Na de eerste week na de geboorte verwacht je minimaal zes natte luiers per etmaal. Flink natte luiers, niet licht vochtig. Ontlasting varieert meer: sommige baby’s poepen na elke voeding, andere minder frequent maar dan meer in één keer. Zolang de ontlasting gelig en zacht is, is dat een goed teken.
Het tweede betrouwbare signaal is groei. Op het consultatiebureau wordt het gewicht gevolgd. Een baby mag de eerste dagen na de bevalling wat afvallen, maar mag na dag vier of vijf niet meer afvallen en is doorgaans op geboortegewicht terug rond dag tien. Daarna verwacht je een gestaag gewichtsverloop langs de groeicurve.
Een derde signaal is het gedrag van de baby na de voeding. Een tevreden baby die na het drinken ontspannen en rustig is, ook al is dat voor korte tijd, geeft aan dat er genoeg melk was. Een baby die na elke voeding huilerig, gespannen en zoekend blijft, kan onvoldoende hebben gekregen of kan koliekachtige klachten hebben.
Let op: borsten die na de eerste weken minder strak of vol aanvoelen, zijn geen teken dat er minder melk is. Dat is een teken dat de borstvoeding goed gevestigd is en het lichaam precies zoveel maakt als nodig. Een baby die korter drinkt dan in het begin, is geen teken van te weinig melk: baby’s worden efficiënter naarmate ze ouder worden en drinken in minder tijd meer.
Ondersteuning en hulp bij borstvoeding: waar vind je die?
Borstvoeding geven is een vaardigheid, en vaardigheden worden makkelijker met de juiste ondersteuning. Het helpt om al tijdens de zwangerschap te weten wie je kunt bellen als het lastig wordt.
De lactatiekundige (IBCLC) is de specialist op het gebied van borstvoeding. Een internationale gecertificeerde lactatiekundige heeft een uitgebreide opleiding gevolgd en kan complexe problemen diagnosticeren: tongband, productproblemen, pijndiagnose, slechte aanleg. Een consult duurt doorgaans één tot twee uur en is soms vergoed via de basisverzekering of aanvullende verzekering. Vraag dit na bij je verzekeraar voor de geboorte.
De kraamverzorgende is in de eerste week je eerste hulplijn. Een goede kraamverzorgende heeft ervaring met het begeleiden van de aanleg en het herkennen van problemen. Aarzel niet om haar om hulp te vragen, ook midden in de nacht als een voeding niet lukt.
De verloskundige of gynaecoloog kan helpen bij medische vragen rondom borstvoeding, zoals tongband, medicijngebruik en borstontsteking. Ze zijn echter niet altijd gespecialiseerd in de technische kant van borstvoeding zelf.
Borstvoedingsconsulenten, borstvoedingsorganisaties zoals La Leche League en online lotgenotengroepen bieden informatie en emotionele steun. La Leche League heeft lokale groepen in heel Nederland en biedt gratis hulp via telefonische helplijnen en bijeenkomsten. Online groepen op sociale media kunnen veel praktische informatie bieden, al is het verstandig om bij twijfel een professional in te schakelen.
Vraag ook je omgeving om steun. Een partner die nachtvoedingen organiseert zodat jij kunt rusten, een moeder of schoonmoeder die bijspringt met koken of huishouden, maakt het verschil. Borstvoeding geven doe je zelf, maar er omheen een ondersteunend team hebben maakt het een stuk draaglijker.
Vergeet ook de JGZ-verpleegkundige (jeugdgezondheidszorg) niet. Op het consultatiebureau kun je borstvoedingsvragen stellen bij de routineconsulten. De verpleegkundigen daar zijn vertrouwd met het signaleren van gewichtsproblemen en kunnen je doorverwijzen als er zorgen zijn over de groei.
Als het echt niet lukt met borstvoeding, ondanks alle steun en hulp, is dat geen persoonlijk falen. Sommige combinaties van moeder en baby zijn eenvoudig moeilijker dan andere, en soms zijn er factoren in het spel, anatomisch, hormonaal of sociaal, die de inspanning te groot maken. Een baby die met flesvoeding tevreden en goed gevoed is, is beter af dan een baby waarvan de moeder bij elke voeding van streek is. Kies dan bewust en zonder schuldgevoel.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch of voedingsadvies. Raadpleeg bij twijfel je verloskundige, huisarts of een lactatiekundige.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp