Als zwanger worden niet vanzelf lukt, is dat een van de zwaarste ervaringen die een stel kan meemaken. De maand na maand wachten, het steeds opnieuw hopen en teleurgesteld worden, de groeiende onzekerheid over de toekomst. IVF en andere vruchtbaarheidsbehandelingen bieden een weg, maar het is een weg die kennis, geduld en emotionele veerkracht vraagt. Hier is wat je moet weten.
Wanneer spreek je van onvruchtbaarheid?
De medische definitie van subfertiliteit is: het uitblijven van een zwangerschap na twaalf maanden regelmatig onbeschermde seks. Voor vrouwen boven de vijfendertig is die grens zes maanden vanwege de snellere afname van de eicelreserve. Na die periode is het zinvol om de huisarts te raadplegen, die je kan doorverwijzen naar een gynaecoloog of fertiliteitsarts.
Onvruchtbaarheid heeft in gelijke mate een oorzaak bij de vrouw en bij de man. Ruwweg een derde van de gevallen heeft een oorzaak aan de vrouwelijke kant, een derde aan de mannelijke kant, en bij een derde is de oorzaak gecombineerd of onverklaard. Het is dan ook essentieel dat beide partners worden onderzocht vanaf het begin.
Oorzaken bij de vrouw
De meest voorkomende oorzaken van verminderde vruchtbaarheid bij vrouwen zijn ovulatieproblemen, aandoeningen van de eileiders, en baarmoederproblemen.
Het polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) is de meest voorkomende oorzaak van ovulatieproblemen. Bij PCOS zijn er veel kleine follikels in de eierstokken maar rijpt er zelden een tot een volledig ei. De cyclus is onregelmatig of afwezig. PCOS is hormoongestuurd en reageert op behandeling met medicijnen die de eisprong opwekken.
Endometriose is een aandoening waarbij baarmoederslijmvlies groeit buiten de baarmoeder, op de eierstokken, de eileiders of elders in de buikholte. Het veroorzaakt chronische pijn en kan de eileiders afsluiten of de eicelkwaliteit beïnvloeden. De behandeling is afhankelijk van de ernst: chirurgie, hormonale therapie of directe overgang naar IVF.
Tubaproblemen, aandoeningen van de eileiders, treden op na infecties (chlamydia is de meest voorkomende oorzaak), endometriose of eerdere operaties. Afgesloten eileiders beletten het ei om de baarmoeder te bereiken. Als beide eileiders afgesloten zijn, is IVF de aangewezen weg.
Een verminderde eicelreserve, gemeten via de AMH-waarde (anti-Mulleriaans hormoon) in het bloed, geeft aan hoeveel eicellen er nog beschikbaar zijn. Een lage AMH betekent niet dat zwangerschap onmogelijk is, maar het verlaagt de kans op succes en vraagt soms een snellere overgang naar behandeling.
Oorzaken bij de man
Bij de man wordt de vruchtbaarheid beoordeeld via een zaadcelanalyse: het aantal zaadcellen, de beweeglijkheid en de vorm. Een verminderd aantal zaadcellen (oligospermie), slechte beweeglijkheid (astenospermie) of veel afwijkend gevormde zaadcellen (teratospermie) kunnen de kans op bevruchting verlagen.
Oorzaken zijn divers: een spataderen aan de zaadbal (varicocele), eerdere infecties, hormonale aandoeningen, erfelijke aandoeningen en leefstijlfactoren zoals roken, overgewicht, alcoholgebruik en warmte op de testikels (laptops op schoot, strakke ondergoed, hete baden).
Leefstijlveranderingen hebben een meetbaar effect op de zaadcelkwaliteit. Stoppen met roken, gezonde voeding, voldoende bewegen en alcohol beperken verbeteren de zaadcelkwaliteit al binnen drie maanden, de rijpingsperiode van zaadcellen.
IUI: intra-uteriene inseminatie
IUI is de minst ingrijpende vruchtbaarheidsbehandeling. Zaadcellen worden in het laboratorium geselecteerd en opgezuiverd, en vervolgens direct in de baarmoeder gebracht rondom het moment van de eisprong. Dat vergroot de kans dat een zaadcel het ei bereikt.
IUI is zinvol bij milde zaadcelproblemen, bij onverklaard infertiliteit en bij gebruik van donorzaad. Het succes hangt af van de kwaliteit van de zaadcellen, de eicelreserve van de vrouw en de leeftijd. Per poging is de slagingskans gemiddeld tien tot vijftien procent. Drie tot zes pogingen worden doorgaans aangeboden voor er naar IVF wordt overgestapt.
IUI kan worden gedaan in een natuurlijke cyclus (zonder hormonen) of in een gestimuleerde cyclus (met lichte hormonenstimulering om de eisprong te sturen). De procedure zelf is niet pijnlijk, vergelijkbaar met een uitstrijkje.
IVF: in-vitrofertilisatie
IVF is de meest bekende en meest toegepaste vruchtbaarheidsbehandeling bij ernstigere problemen. Bij IVF worden eicellen buiten het lichaam bevrucht met zaadcellen, waarna een of meerdere embryo’s in de baarmoeder worden geplaatst.
Een IVF-behandeling bestaat uit meerdere fases. Eerst de stimulatiefase: de vrouw injecteert zichzelf dagelijks met hormonen die de eierstokken stimuleren om meerdere eicellen tegelijk te laten rijpen. Dat duurt tien tot veertien dagen. De groei wordt via echo’s gevolgd.
Dan de follikelpunctie: onder lichte narcose of sedatie worden de rijpe follikels via de schede leeggeprikt en de eicellen verzameld. Dat duurt twintig tot dertig minuten. Dezelfde dag levert de partner een zaadmonster. In het laboratorium worden de eicellen bevrucht.
Na de bevruchting groeien de embryo’s drie tot vijf dagen in het laboratorium. Op dag drie (acht cellen) of dag vijf (blastocyststadium) wordt een embryo teruggeplaatst in de baarmoeder, de embryotransfer. Na twee weken wordt een zwangerschapstest gedaan.
De slagingskans per IVF-poging is afhankelijk van de leeftijd van de vrouw en de kwaliteit van de embryo’s. Gemiddeld veertig procent per poging bij vrouwen onder de vijfendertig, dalend naar tien tot twintig procent bij vrouwen van veertig jaar en ouder.
ICSI: intracytoplasmatische sperma-injectie
ICSI is een variant van IVF waarbij een enkele zaadcel direct in de eicel wordt geïnjecteerd. ICSI wordt gebruikt bij ernstige zaadcelproblemen waarbij de zaadcellen niet zelfstandig een eicel kunnen bevruchten. De procedure voor de vrouw is identiek aan IVF; alleen het laboratoriumproces verschilt.
Vergoeding en kosten
In Nederland worden drie IVF-pogingen vergoed vanuit de basisverzekering voor vrouwen tot en met drieënveertig jaar, als aan de medische indicatiecriteria is voldaan. IUI wordt ook gedeeltelijk vergoed. Raadpleeg je zorgverzekering voor de exacte dekking, want die verschilt per polis.
Eigen bijdragen en kosten voor niet-vergoed medicijnen kunnen oplopen. Informeer je goed voor je begint over de totale verwachte kosten.
De emotionele kant van IVF
IVF is zwaar. Niet alleen lichamelijk, door de hormoninjecties, de punctie, het wachten, maar ook emotioneel. Het gevoel van controle verlies, het hopen en vrezen, de teleurstelling bij een mislukte poging en het verdriet bij een miskraam na IVF, want ook die kans bestaat, zijn allen onderdeel van een proces dat veel van mensen vraagt.
Psychologische ondersteuning tijdens IVF is geen teken van zwakte maar een bewijs van zelfinzicht. Veel centra bieden begeleiding aan als onderdeel van het behandeltraject. Gebruik dat aanbod. En praat met je partner: IVF test ook relaties. Wees eerlijk over hoe ver je wilt gaan, wanneer je wilt stoppen, en wat je van elkaar nodig hebt.
Lotgenotencontact via patiëntenverenigingen als Freya (de patiëntenvereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen) geeft herkenning en praktische informatie van mensen die hetzelfde meemaken of hebben meegemaakt.
Wanneer stoppen?
Er komt een moment waarop de vraag gesteld moet worden: wanneer is het genoeg? Dat is een diep persoonlijke vraag zonder universeel antwoord. Sommige mensen gaan door tot het lichamelijk en financieel niet meer kan. Anderen kiezen op een gegeven moment voor adoptie, pleegzorg of een kinderloos leven. Alle keuzes zijn geldig en waardig.
Bespreek van tevoren met je partner wat jullie grens is: hoeveel pogingen, hoeveel jaar, hoeveel geld. Niet als contract, maar als kader. Dat maakt de beslissing minder overweldigend als het moment komt.
De IVF-procedure stap voor stap
Voor vrouwen die voor het eerst met IVF beginnen, is de procedure concreter dan het klinkt. Hieronder de vier fases waar je doorheen gaat.
De eerste fase is de hormoonstimulatie. Via dagelijkse zelfinjecties, die je thuis doet, worden de eierstokken gestimuleerd om niet één maar meerdere follikels tegelijk te laten rijpen. Dat duurt zo’n tien tot veertien dagen. Via echo’s en bloedonderzoek wordt de groei gevolgd. Als de follikels groot genoeg zijn, wordt een injectie gegeven om de rijping te voltooien en de exacte timing van de punctie te sturen.
Fase twee is de follikelpunctie. Onder lichte narcose of sedatie worden de rijpe follikels via de schede leeggeprikt. De procedure duurt twintig tot dertig minuten. Daarna rust je een paar uur in de kliniek. Dezelfde dag levert de partner een zaadmonster, dat in het laboratorium wordt opgezuiverd.
In het laboratorium worden de verzamelde eicellen bevrucht met de zaadcellen, bij IVF door ze samen te plaatsen, bij ICSI door één zaadcel direct te injecteren. De embryo’s groeien drie tot vijf dagen verder. Op dag drie worden ze gekweekt tot het acht-cellen-stadium. Op dag vijf bereikt een goed embryo het blastocyststadium, het meest ontwikkelde stadium voor transfer. Dag-vijf embryo’s hebben een hogere implantatiekans.
De vierde fase is de embryotransfer. Een of twee embryo’s worden via een dun slangetje door de baarmoederhals in de baarmoeder geplaatst. De procedure is vrijwel pijnloos en vergelijkbaar met een uitstrijkje. Daarna begint de luteale fase: je neemt progesteron via vaginale zetpillen of gel om het baarmoederslijmvlies te ondersteunen. Na twee weken wordt een zwangerschapstest gedaan.
Bevroren embryo’s (FET): een tweede kans
Niet alle embryo’s die bij een IVF-cyclus worden gewonnen, worden direct teruggeplaatst. Overtollige embryo’s van goede kwaliteit kunnen worden ingevroren voor later gebruik. Dat heet een bevroren embryotransfer, of FET (Frozen Embryo Transfer).
FET heeft een aantal voordelen. De vrouw hoeft geen nieuwe hormoonstimulatie te ondergaan. De kans op succesvol gebruik van bevroren embryo’s is de afgelopen jaren sterk gestegen door verbeterde vriestechnieken. Bij sommige klinieken zijn de zwangerschapspercentages voor FET vergelijkbaar met verse transfers, soms zelfs iets hoger, omdat de baarmoeder in een FET-cyclus minder belast is door de voorafgaande stimulatiehormonen.
Hoelang kunnen embryo’s worden bewaard? Wettelijk gezien is de maximale bewaartermijn in Nederland tien jaar, met mogelijkheid tot verlenging in bepaalde situaties. Embryo’s die niet worden gebruikt, moeten worden vernietigd of kunnen worden gedoneerd aan de wetenschap of aan een andere vrouw, met toestemming van beide partners.
Tweelingrisico bij IVF
Tot een paar jaar geleden werden bij IVF standaard twee embryo’s teruggeplaatst om de slagingskans te verhogen. De keerzijde was een hoog tweelingpercentage: bij IVF-tweelingen zijn de risico’s op vroeggeboorte, laag geboortegewicht en complicaties voor moeder en kinderen aanzienlijk groter dan bij eenlingen.
De trend is dan ook verschoven naar single embryo transfer (SET): één embryo terugplaatsen per cyclus. Dit verlaagt de kans op een tweeling sterk, terwijl de cumulatieve slagingskans over meerdere pogingen niet significant slechter is, zeker bij vrouwen onder de 38 met goede embryo’s. Sommige klinieken en situaties (leeftijd, embryokwaliteit, eerder gefaalde pogingen) rechtvaardigen het terugplaatsen van twee embryo’s; dat wordt altijd in overleg met de arts beslist.
Donoreicellen in Nederland
Voor vrouwen bij wie IVF met eigen eicellen geen optie meer is, door een te lage eicelreserve, vroegtijdige overgangsklachten of te hoge leeftijd, biedt behandeling met donoreicellen een alternatief. De eicel van een donorvrouw wordt bevrucht met sperma van de partner en het embryo wordt in de baarmoeder van de ontvanger geplaatst.
In Nederland mag eiceldonatie alleen anoniem plaatsvinden via erkende klinieken, maar donorkinderen hebben het recht om op hun 16e de identiteit van de donor op te vragen via het Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting-register (DKDB). Dat is van belang voor mensen die hierover nadenken: het kind kan later de donor opzoeken.
De wachtlijsten voor eiceldonatie in Nederland zijn lang, soms meerdere jaren. Sommige stellen kiezen ervoor om in het buitenland een behandeling te ondergaan, waar andere regelgeving geldt. Dat is legaal, maar vraag je goed in over de juridische en medische kaders van het betreffende land.
PGT: de genetische test op het embryo
Preimplantatie genetische test (PGT) is een procedure waarbij embryo’s voor de terugplaatsing genetisch worden onderzocht. Er zijn twee varianten. PGT-A test het aantal chromosomen van de embryo’s en selecteert de embryo’s zonder chromosomale afwijkingen voor terugplaatsing. PGT-M test op een specifieke erfelijke aandoening als een van de ouders drager is, zoals taaislijmziekte of de ziekte van Huntington.
PGT-A is controversieel in de internationale literatuur. Het selecteren van chromosomaal normale embryo’s verhoogt de slagingskans per transfer, maar sommige onderzoeken laten zien dat de cumulatieve slagingskans over meerdere pogingen niet altijd verbetert. PGT-A wordt in Nederland aangeboden bij specifieke indicaties, zoals herhaalde miskramen of meerdere mislukte IVF-pogingen. Het is geen standaardonderdeel van iedere IVF-cyclus.
Tot slot
IVF en andere vruchtbaarheidsbehandelingen zijn geen wondermiddelen, maar voor veel stellen openen ze een deur die anders gesloten blijft. De medische wereld heeft de afgelopen decennia enorme stappen gezet: betere laboratoriumtechnieken, betere vriesproto collen, betere inzichten in embryoselectie. Tegelijkertijd blijft het een traject dat van mensen vraagt dat ze meer geduld, meer veerkracht en meer eerlijkheid naar zichzelf opbrengen dan ze ooit voor mogelijk hielden. Het is een weg die de moeite waard kan zijn. En het is een weg die je niet alleen hoeft te gaan.
IVF is ook een traject dat veel van een relatie vraagt. De hormonale behandeling, de onzekerheid, het wachten op resultaten, de teleurstelling na een mislukte poging. Dat zijn geen kleine dingen. Zorg voor je relatie tijdens het traject, niet alleen voor de behandeling. Praat. Laat dingen los die je kunt loslaten. En zoek steun, bij de kliniek, bij een psycholoog, bij andere mensen die hetzelfde meemaken.
Er zijn lotgenotengroepen voor mensen in het IVF-traject. Online en offline. Die herkenning heeft een waarde die geen arts kan bieden. Gebruik die als je het nodig hebt.
IVF is ook een leerschool. Je leert hoe je lichaam reageert op hormonen, hoe embryo’s zich ontwikkelen, welke kwaliteit jouw eicellen hebben. Die kennis gebruik je bij een volgende poging. Elke cyclus geeft meer informatie. En soms is het die informatie die uiteindelijk de weg wijst naar succes, of naar een andere keuze.
Wees ook geduldig met jezelf als de resultaten tegenvallen. IVF mislukken betekent niet dat het altijd mislukt. Het betekent dat deze cyclus niet werkte. De volgende kan anders gaan. En als de kliniek aanpassingen doet op basis van wat ze hebben geleerd, worden de kansen met elke poging soms net iets beter.
Na een geslaagde IVF-cyclus begint een nieuw type wachten: de tweeweekwacht na de embryotransfer. Dat is psychologisch een van de zwaarste momenten in het traject. Je hebt alles gedaan wat je kunt doen. Het embryo is overgedragen. Nu is het afwachten. Elke fysieke gewaarwording wordt geïnterpreteerd. Elke dag duurt lang. De tip die het meest helpt: maak plannen voor die twee weken. Kleine dingen om naar uit te kijken. Dat geeft structuur.
De bètaHCG-test na de transfer geeft uitsluitsel. Een positieve uitslag is een begin, geen eindpunt: er volgen nog echo’s om te controleren of het embryo goed ingebed is. Maar die eerste positieve uitslag na een IVF-traject is voor veel mensen een van de meest ontroerende momenten die ze kennen. Dat moment is het resultaat van maanden voorbereiding, moed en doorzettingsvermogen. Het is verdiend.
Als het IVF-traject uiteindelijk niet leidt tot een zwangerschap, is er ruimte voor rouw. Die rouw is reëel en verdient erkenning. Tegelijk is het goed om te weten dat er daarna stappen zijn: een evaluatiegesprek met de kliniek, de afweging of een nieuwe poging zinvol is, of het verkennen van andere wegen zoals eiceldonatie of draagmoederschap. Die gesprekken zijn moeilijk, maar ze geven richting. En richting geeft rust, ook als de weg anders loopt dan gehoopt.
IVF vraagt ook om praktische voorbereiding. De kosten zijn aanzienlijk: een cyclus kost in Nederland zonder vergoeding al snel 3.000 tot 5.000 euro. Tot je 43e verjaardag heb je recht op maximaal drie pogingen via de basisverzekering, mits je voldoet aan de criteria. Vraag bij de kliniek welke vergoedingen gelden voor jouw situatie. Sommige verzekeringen vergoeden ook medicijnen, wat de eigen bijdrage flink kan verlagen. Zorg dat je dat weet voordat je begint.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts, verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over vruchtbaarheid en zwanger raken.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp