De fopspeen is een van de meest besproken onderwerpen in de babywereld. De een zweert erbij, de ander vermijdt hem. Ouders krijgen tegenstrijdige adviezen: de fopspeen helpt bij kalmering en vermindert het risico op wiegendood, maar schijnt borstvoeding te verstoren en gebitsproblemen te veroorzaken. Wat klopt daarvan? Dit artikel bespreekt de voor- en nadelen van de fopspeen, wanneer je hem het best introduceert, hoe je hem veilig gebruikt en hoe je het kind er op een bepaald moment weer mee laat stoppen.
Voordelen van de fopspeen
De fopspeen heeft een aantal aantoonbare voordelen die door onderzoek worden ondersteund.
Vermindering van het risico op wiegendood: meerdere studies tonen aan dat baby’s die met een fopspeen slapen een lager risico hebben op wiegendood (SIDS). De exacte reden is niet volledig opgehelderd, maar vermoedelijk houdt de fopspeen de luchtwegen vrijer en zorgt hij ervoor dat de baby iets minder diep slaapt, wat beschermend werkt. De American Academy of Pediatrics (AAP) adviseert het gebruik van de fopspeen bij het slapengaan als preventie van wiegendood. Als de baby de fopspeen uitspuugt, hoef je hem niet terug te stoppen.
Kalmering en zuigbehoefte: baby’s hebben een sterke zuigreflex die verder reikt dan de behoefte aan voeding. De fopspeen bevredigt deze niet-nutritieve zuigbehoefte en helpt baby’s te kalmeren, te ontspannen en in slaap te vallen. Dit kan rust geven aan het kind én aan de ouders.
Pijnstilling bij medische procedures: de fopspeen heeft een bewezen pijnstillend effect bij medische ingrepen (bloedafname, vaccinaties) bij baby’s. De combinatie van zuigen en soms een beetje suikerwater (sacharose) is effectief bij het verlichten van korte pijn bij zuigelingen.
Hulp bij premature baby’s: voor premature baby’s die nog geen borstvoeding kunnen drinken, helpt de fopspeen de zuigreflex te oefenen en te onderhouden totdat ze sterk genoeg zijn om zelf te drinken.
Nadelen en risico’s
Borstvoedingsinterferentie: als de fopspeen te vroeg wordt geïntroduceerd, voor de borstvoeding goed op gang is gekomen, kan dit de opbouw van de melkproductie verstoren. De baby zuigt minder aan de borst, waardoor de melkproductie minder wordt gestimuleerd. Aanbeveling: wacht met introduceren van de fopspeen tot de borstvoeding goed is ingesteld, doorgaans na 3 tot 4 weken. Als je geen borstvoeding geeft, is er geen reden om te wachten.
Gebitsontwikkeling: langdurig gebruik van de fopspeen (na het tweede levensjaar) kan de stand van de tanden en kaak beïnvloeden. Het speengebruik op jonge leeftijd (tot 12 maanden) heeft doorgaans geen blijvende gevolgen voor het gebit. Bij gebruik tot het derde of vierde jaar kunnen afwijkingen in de tandstand optreden die soms correctie vereisen. De tandarts adviseert doorgaans om de speen af te schaffen voor het tweede jaar, uiterlijk voor het derde.
Verhoogd risico op oorontstekingen: onderzoek wijst uit dat kinderen die na 6 maanden een fopspeen gebruiken een iets hogere kans hebben op middenoorontstekingen. De reden is waarschijnlijk dat zuigen op de fopspeen de buis van Eustachius kan beïnvloeden. De absolute toename in risico is klein.
Afhankelijkheid en slaapproblemen: als het kind gewend raakt aan de fopspeen bij het inslapen en de speen ’s nachts uitvalt, kan het kind wakker worden en huilen totdat de speen wordt teruggestopt. Dit leidt tot nachtelijk wakker worden, voor zowel het kind als de ouders. Oplossing: leer het kind zelfstandig de speen terug te vinden en te stoppen (mogelijk vanaf 6 tot 8 maanden), of werk aan inslapen zonder speen.
Wanneer de fopspeen introduceren?
Bij een flesgevoed kind: je kunt de fopspeen introduceren wanneer je wilt, ook al in de eerste week. Er zijn geen medische redenen om te wachten.
Bij een borstgevoede baby: wacht tot de borstvoeding goed op gang is, doorgaans 3 tot 4 weken na de geboorte. Als je eerder wilt beginnen, overleg dan met de lactatiekundige of verloskundige.
Sommige baby’s accepteren de fopspeen nooit, ongeacht wanneer je hem introduceert. Als de baby de fopspeen consequent uitspuugt of er geen interesse in toont, forceer hem dan niet.
Veilig gebruik van de fopspeen
Kies een speen van de juiste maat: speengrootten zijn doorgaans verdeeld in 0 tot 6 maanden, 6 tot 18 maanden en 18 maanden en ouder. Een te grote speen past niet goed en kan de aanleg aan de borst verstoren. Een te kleine speen wordt snel uitgegroeid.
Kies een anatomische of kersenvormige speen: anatomische speenvormen (plat aan de onderkant) passen beter bij de mondanatomie en brengen minder druk op de tanden dan ronde (kersenvormige) speenvormen. Voor zowel de gebitontwikkeling als het comfort zijn orthodontische speenvormen de beste keuze bij langdurig gebruik.
Nooit de speen dippen in suiker, honing of andere zoetigheden: dit bevordert tandcariës. Honing is bovendien gevaarlijk voor baby’s onder de 1 jaar vanwege het risico op botulisme.
Regelmatig reinigen: stoom- of kooksterilisatie is de hygiëniste methode voor de eerste maanden. Daarna volstaat wassen met warm zeepwater. Vervang de speen zodra er scheurtjes, verkleuringen of beschadigingen zichtbaar zijn.
Gebruik altijd een speenkoord of speenclip die voldoet aan de veiligheidsnormen: het koord mag niet om de nek van de baby worden gedaan en niet langer zijn dan 22 cm. Let op het CE-keurmerk. Leg de baby nooit te slapen met een speenkoord om de nek.
Wanneer de fopspeen afschaffen?
De meeste richtlijnen adviseren om het speengebruik geleidelijk te verminderen na 6 maanden (om het risico op oorontstekingen te verlagen) en te stoppen voor het tweede tot derde levensjaar (om gebitsproblemen te voorkomen). In de praktijk is dit voor veel ouders makkelijker gezegd dan gedaan: de speen is voor veel kinderen een sterk geruststellend object geworden.
Geleidelijk afbouwen werkt beter dan abrupt stoppen. Beperk het gebruik eerst tot slaapmomenten, daarna alleen de nacht, daarna helemaal niet meer. Geef het kind tijd om te wennen aan elke stap. Sommige kinderen stoppen relatief makkelijk; anderen hebben er weken over.
Tips om te stoppen met de fopspeen: geef de speen aan de “speenfee” (net als de tandenfee) in ruil voor een cadeautje, snip kleine inkepingen in de speen zodat het zuigen minder bevredigend wordt (en doe dit geleidelijk), geef het kind meer aandacht en geruststelling in de periode van afwennen, en houd de routine consequent aan. Ga niet terug naar de speen als het kind er eenmaal mee is gestopt, ook niet bij terugval of ziekte.
Sommige kinderen laten de speen vanzelf los tussen de 2 en 3 jaar, zonder enige interventie van de ouders. Als dat het geval is, is er weinig reden om te forceren zolang het gebruik beperkt blijft.
Fopspeen en taalontiwkkeling
Er zijn aanwijzingen dat overmatig speengebruik overdag (niet alleen bij slaap) de mondbewegingen en taalproductie licht kan belemmeren, omdat de mond bezet is. Dit effect is bescheiden en verdwijnt als het speengebruik wordt beperkt tot slaapmomenten. Bij normaal, leeftijdsconform speengebruik zijn de gevolgen voor de taalontwikkeling verwaarloosbaar.
Welk type fopspeen kies je?
Op het schap in de winkel liggen ze naast elkaar: ronde speentjes, vlakke speentjes, siliconen, latex, orthodontisch of niet. Voor een uitgeput stel met een huilende baby voelt die keuze overweldigend. Toch maakt het type fopspeen echt verschil, al is het maar omdat je kind misschien een mening heeft over wat het fijn vindt.
De twee meest gebruikte vormen zijn de ronde speen en de orthodontische speen. De ronde speen heeft de klassieke knobbelvorm, die al generaties meegaat. De orthodontische variant is afgeplat aan de onderkant en iets boller aan de bovenkant, zodat de tong er een natuurlijkere positie bij aanneemt. Veel tandartsen en logopedisten geven de orthodontische variant de voorkeur, maar het wetenschappelijk bewijs dat dit daadwerkelijk bijdraagt aan een gezondere mondstand is beperkt. Het eerlijkste antwoord: kies de vorm die jouw kind accepteert.
Dan de materiaalkeuze. Siliconen is steviger, houdt zijn vorm goed en is makkelijker schoon te houden. Latex is zachter en flexibeler, meer vergelijkbaar met hoe een tepel aanvoelt. Sommige baby’s met een sterke zuigreflex vinden latex prettiger. Nadeel: latex veroudert sneller, verbleekt en kan bij sommige kinderen een latexallergie uitlokken. Vervang een latexspeen dus vaker, al bij het eerste tekent van verkleuring of scheurtjes.
Qua maat vind je op de verpakking een leeftijdsindicatie: 0-6 maanden, 6-18 maanden, 18 maanden en ouder. Die indicatie bestaat niet voor niets. Een te kleine speen kan een veiligheidsrisico vormen, een te grote past niet comfortabel in de mond. Controleer regelmatig of je nog de juiste maat gebruikt naarmate je kind groeit.
Fopspeen en wiegendood: wat zegt het onderzoek?
Je hebt het misschien wel eens gelezen: de fopspeen zou de kans op wiegendood verlagen. Het klinkt bijna te simpel om waar te zijn. Toch is dit een van de stevigst onderbouwde voordelen van de fopspeen, al wordt het lang niet altijd zo concreet benoemd.
Meerdere studies, waaronder een grote meta-analyse die regelmatig wordt aangehaald door de American Academy of Pediatrics, laten zien dat baby’s die slapen met een fopspeen een lagere kans hebben op wiegendood (SIDS, Sudden Infant Death Syndrome). De exacte verklaring is nog niet volledig opgehelderd. Eén theorie is dat de fopspeen voorkomt dat de baby te diep in slaap wegzakt, omdat hij een actieve zuigbeweging blijft maken. Een andere theorie stelt dat de speen de luchtwegen iets open houdt door de positie van de mond en tong.
Wat dit betekent in de praktijk: als je al een fopspeen geeft, leg de speen dan ook in bij het slapengaan. Valt de speen eruit als je baby eenmaal slaapt, hoef je hem er niet telkens in te stoppen. Het beschermende effect lijkt al aanwezig te zijn tijdens het inslapen zelf.
Eén aandachtspunt: als je borstvoeding geeft, adviseren de meeste lactatiekundigen om de fopspeen pas te introduceren als de borstvoeding goed op gang is, rond de drie tot vier weken. Voor flesvoeding geldt die aanbeveling niet.
Stoppen met de fopspeen: strategieën die werken
Stoppen klinkt als één moment, maar het is een proces. En dat proces verloopt heel anders bij een baby van zeven maanden dan bij een peuter van drie jaar die zijn speen ‘Baba’ heeft gedoopt en hem meeneemt naar de supermarkt.
Bij baby’s onder de twaalf maanden is stoppen het minst beladen. De gewoonte is er, maar de emotionele hechting aan het object zelf is nog minder sterk. Een goede aanpak: begin overdag. Geef de fopspeen alleen nog bij het slapengaan, en niet meer spontaan tussendoor. Na een paar weken kun je hem ook voor de nacht weglaten. Veel baby’s protesteren kort en vinden dan andere manieren om tot rust te komen, zoals zuigen op de vinger of wiegen.
Tussen één en twee jaar is de hechting sterker, maar het kind begrijpt nog geen lange uitleg. Wat werkt: verminder gelegenheid zonder er een groot drama van te maken. Laat de speen thuis als je weggaat. Geef hem alleen ’s avonds. Vermijd het moment van ziekzijn of nieuwe stressfactoren, want dan is het lot niet eerlijk verdeeld.
Rond twee à drie jaar kan een kindje al begrijpen dat de speen ‘weg’ is. Populaire methoden zijn de Speenpiefairy (een imaginaire fee die de speen ’s nachts omruilt voor een cadeautje), de speen wegsturen naar ‘jongere baby’s die hem harder nodig hebben’, of het speen-prikbord waar het kind elke speenvrije dag een sticker plakt. Welke methode werkt, hangt sterk van het kind af. Wees consistent als je begint, want een kind dat twee dagen geen speen heeft gekregen en dan toch weer één krijgt, is verwarder dan een kind dat ze nooit had hoeven afgeven.
Sommige ouders knippen de speen kleiner, zodat het zuiggevoel verdwijnt. Het kind merkt dat de speen ‘kapot’ is en verliest er vanzelf de interesse in. Praktisch, maar niet voor elk kind even effectief.
Eén ding dat bijna altijd werkt: timing. Kies een rustige periode. Niet vlak na een verhuizing, een nieuw kindje in huis of de start van de peuterspeelzaal. Een kind dat al veel aanpassing vergt, heeft aan de speen een houvast dat je niet weg moet nemen in een onrustige fase.
Als opa en oma er anders over denken
Het komt in bijna elk gezin voor. Jij hebt besloten de fopspeen niet te geven, en je schoonmoeder steekt hem bij het eerste huilmoment toch in de mond. Of het omgekeerde: jij geeft hem wel, en er komen commentaren over ‘slechte gewoontes aankweken’ en ‘in mijn tijd deden we dat niet’.
Opvoedopvattingen over de fopspeen zijn generatiegebonden. Grootouders van nu zijn opgegroeid in een tijd dat een rustige baby simpelweg een goed opgevoed kind was, en de fopspeen daarvoor het meest praktische hulpmiddel. Discussie was er nauwelijks.
Het helpt om je eigen keuze kort uit te leggen zonder te debatteren. ‘We geven hem voorlopig geen speen, maar als hij echt troost nodig heeft dan mag jij hem vasthouden’ is een uitnodiging in plaats van een verbod. Als de regels echt worden genegeerd, mag je daar gewoon op terugkomen, vriendelijk maar duidelijk. Jij bent de ouder. Je hoeft de fopspeen-discussie niet te winnen, je hoeft alleen consistent te zijn in jouw aanpak.
Afronding
De fopspeen is al eeuwen onderwerp van debat, van vroedvrouwen in de middeleeuwen die suikerklontjes in doekjes wikkelden tot de huidige orthopedisten die liever een speenvrije wereld zien. De werkelijkheid is genuanceerder. Voor veel baby’s biedt de fopspeen echte troost in een periode van leven die vol nieuwe indrukken zit. Of je hem geeft of niet, hoe lang je hem geeft en hoe je ermee stopt: dat zijn keuzes die jij maakt op basis van je kind, je gezin en je eigen gevoel. Er is geen universeel goed antwoord. Wel zijn er genoeg handvatten om die keuze weloverwogen te maken, en dat is precies wat dit artikel je hoopt te geven.
Een fopspeen is een hulpmiddel. Niet meer, niet minder. Sommige baby’s willen hem, anderen nooit. Sommige ouders zweren erbij, anderen gebruiken hem nooit. Allebei is goed. Wat niet goed is, is je kind een fopspeen geven als hij honger heeft als vervanging voor voeding, of hem ermee laten inslapen met een koord om zijn nek. Buiten dat: gebruik je verstand en vertrouw op je kind.
En als het stoppen moeilijker gaat dan gedacht: ga dan niet harder pushen maar geef het even tijd. Een terugval is geen mislukking. Kinderen doen het altijd op hun eigen tempo. Dat geldt ook voor de fopspeen.
Onthoud ook: er zijn ouders die zeggen dat ze zoveel spijt hebben van de fopspeen en ouders die zeggen dat ze niet zonder hadden gekund. Je vindt ze allebei in elke speeltuin. Beide groepen hebben gelijk, voor hun eigen kind. Dat zegt alles over hoe weinig universele regels er zijn in het ouderschap.
Tot slot: de leeftijd waarop je stopt met de fopspeen heeft nauwelijks effect op de tandstand als je er eerder dan twee, tweeënhalf jaar mee stopt. Na drie jaar wordt het een ander verhaal. Maar voor die tijd: geen paniek. Het is een hulpmiddel, geen gewoonte voor het leven.
Een fopspeen is ook een keuze die je altijd kunt herzien. Begin je ermee en het werkt niet? Stop ermee. Gebruik je hem nooit maar heeft je baby nu ineens toch baat bij een zuigbehoefte? Probeer hem dan. Er zijn geen vaste regels, alleen jouw baby en jij.
Tot slot: de maanden dat de fopspeen zijn werk doet zijn korter dan ze voelen. En de maanden erna, als hij weg is, vergeet je snel hoe het was mét. Zo gaat het met bijna alles in het eerste jaar.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen advies van een kinderarts of consultatiebureau. Bij vragen over de ontwikkeling of gezondheid van jouw baby, neem contact op met je huisarts of het consultatiebureau.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp