De eerste tandjes zijn een mijlpaal waar veel ouders naar uitkijken, maar het tanddoorkomstproces gaat niet altijd zonder slag of stoot. De ene baby is er nauwelijks mee bezig; de andere is dagenlang huilerig, slaapt slecht en kwijlt bij de vleet. Dit artikel legt uit wanneer de eerste tandjes komen, welke klachten daarmee gepaard kunnen gaan, hoe je je baby kunt helpen en wanneer een eerste bezoek aan de tandarts aan de orde is.
Wanneer komen de eerste tandjes?
De eerste melktand breekt doorgaans door tussen de vier en zeven maanden, hoewel er een aanzienlijke variatie bestaat: sommige baby’s krijgen hun eerste tandje al op drie maanden, bij andere baby’s komt het eerste tandje pas op twaalf maanden. Dit is allebei normaal en zegt niets over de ontwikkeling van het kind.
De volgorde van tanddoorkomst is redelijk voorspelbaar:
4–7 maanden: de twee onderste middelste snijtanden (centrale incisieven onder), de allereerste tandje bij de meeste baby’s.
8–12 maanden: de twee bovenste middelste snijtanden (centrale incisieven boven).
9–13 maanden: de zijdelingse snijtanden boven en onder (laterale incisieven).
13–19 maanden: de eerste molaren (eerste kiezen).
16–23 maanden: de hoektanden (cuspidaten).
23–31 maanden: de tweede molaren (tweede kiezen).
Op circa twee en een half jaar heeft de meeste kinderen een volledig melkgebit van twintig tanden. Het definitieve (blijvende) gebit begint zich te ontwikkelen rondom zes jaar, als de melktanden beginnen los te komen.
Klachten bij tanddoorkomst
Tanddoorkomst veroorzaakt ongemak doordat het tandweefsel de weg door het tandvlees moet banen. Wetenschappelijk onderzoek naar de klachten bij tanddoorkomst laat zien dat de volgende symptomen werkelijk geassocieerd zijn met tanddoorkomst:
Verhoogde speekselproductie (kwijlen): een van de meest betrouwbare tekenen van tanddoorkomst. Kan beginnen weken voor het eerste tandje zichtbaar is. Het speeksel kan een lichte huiduitslag veroorzaken rondom de mond, kin en hals, dep regelmatig droog en smeer een neutrale crème op de geïrriteerde huid.
Bijten op alles: de druk van bijten verlicht het ongemak tijdelijk. De baby bijt op speeltjes, je vingers, het bedje, de borstspeen.
Prikkelbaarheid en huilerigheid: met name in de periode vlak voor het doorbreken van het tandje (de tand duwt nog onder het tandvlees, het tandvlees is gezwollen en gevoelig).
Slaapstoornissen: onrustig slapen of vaker wakker worden is veelgerapporteerd door ouders bij tanddoorkomst, al is het wetenschappelijk bewijs hiervoor wisselend.
Rood, gezwollen tandvlees: je kunt soms een blauw-paarse bult zien op het tandvlees vlak voor het tandje doorbreekt, dit is een normale bloeduitstorting in het tandvlees (hematoom) door de druk van het doorkomende tandje. Het lost vanzelf op.
Klachten die NIET (aantoonbaar) worden veroorzaakt door tanddoorkomst en een andere oorzaak hebben: hoge koorts (boven 38 graden Celsius), dit is geen tanddoorkomstklacht en wijst op een infectie; diarree, vroeger werd dit toegeschreven aan tanddoorkomst, maar er is geen wetenschappelijk bewijs voor dit verband; oorpijn, ook dit is geen tanddoorkomstklacht. Als een baby tekenen van oorpijn heeft (trekt aan het oor, koorts, erg prikkelbaar), ga dan naar de huisarts voor een oorcontrole. Wijs deze symptomen niet te snel toe aan tanddoorkomst, daarmee kan een echte infectie worden gemist.
Hoe help je je baby bij tanddoorkomst?
Er zijn verschillende manieren om het ongemak van tanddoorkomst te verlichten:
Bijtring: een bijtring (bij voorkeur zonder vloeistof, want vloeistofringen kunnen lekken) geeft de baby iets om op te bijten. Koel de bijtring in de koelkast (niet in de vriezer, een bevroren bijtring kan het tandvlees beschadigen). Een koude, natte washand doet hetzelfde en is gratis.
Tandvlees masseren: wrijf zacht met een schone vinger over het gezwollen tandvlees. De druk verlicht tijdelijk het ongemak.
Tanddoorkomstgel (zonder lidocaïne): er zijn speciale tandgelletjes verkrijgbaar voor baby’s die het tandvlees verdoven. Let op: gebruik geen producten die lidocaïne of benzocaïne bevatten bij baby’s jonger dan twee jaar, deze zijn niet veilig voor kleine kinderen vanwege het risico op overdosering. Kamille-gebaseerde gels zijn veilig; de effectiviteit is beperkt maar het schaadt niet.
Pijnstilling: bij ernstig ongemak is paracetamol in de juiste dosering voor de baby veilig en effectief. Gebruik de dosering op de verpakking (gebaseerd op gewicht). Ibuprofen is ook mogelijk maar niet aanbevolen onder drie maanden. Gebruik pijnstilling niet als eerste middel, sla het op voor momenten dat de baby echt niet te troosten is en het ongemak aantoonbaar sterk is.
Iets kouds eten of drinken: een baby die al eet kan baat hebben bij gekoeld fruit (banaan, komkommer, wortel in een babynet) of koude fruithapjes. Flesvoeding of borst is ook troostend.
Tandzorg voor baby’s: wanneer beginnen?
De tandzorg begint al voor het eerste tandje. Maak de tandvleesranden en het mondje van de baby schoon met een vochtige gaascompres of een siliconen vingertandenborsteltje, dit went de baby aan mondverzorging en houdt het mondje schoon.
Zodra het eerste tandje doorkomt: begin met poetsen. Gebruik een zachte babytandenborsteltje met een klein hoofd. Gebruik een minuscule hoeveelheid tandpasta met fluoride, een hoeveelheid ter grootte van een rijstkorrel (niet een erwt, zoals voor oudere kinderen).
Fluoride: fluoride is essentieel voor de opbouw van sterke tanden en beschermt tegen cariës. In Nederland wordt aanbevolen om vanaf het eerste tandje te beginnen met fluoridehoudende tandpasta, zelfs in kleine hoeveelheden.
Hoe poets je een babytandje: leg de baby op je schoot met het hoofd in jouw richting. Gebruik de tandenborsteltje in kleine, zachte, cirkelvormige bewegingen. Poets zowel de buitenkant als de binnenkant van de tandjes. Maak er een vaste gewoonte van: twee keer per dag, na de ochtendvoeding en voor het slapengaan.
Flesvoedingscariës voorkomen: geef nooit een fles met melk, sap of andere gezoete vloeistoffen mee het bedje in of laat de baby er niet langdurig aan zuigen. De suikers in de vloeistof zijn een voedingsbron voor de bacteriën die cariës veroorzaken. Water in de fles is prima.
Eerste tandartsbezoek
In Nederland wordt aanbevolen het eerste tandartsbezoek te plannen zodra het eerste tandje doorkomt of uiterlijk op de eerste verjaardag van het kind. Veel tandartsen bieden gratis of goedkope eerste bezoeken voor baby’s aan. Het doel van het eerste bezoek is niet zozeer behandeling als wel gewenning, de baby leert de tandarts en de stoel kennen in een neutrale, rustige situatie. Dit vermindert tandartsangst op latere leeftijd significant.
Wat de tandarts bij het eerste bezoek doet: een korte inspectie van de tandjes en het tandvlees, advies over poetsen en fluoridegebruik, beantwoorden van vragen. Het is een kort, positief bezoek.
Melktanden zijn ook belangrijk
Soms denken ouders dat melktanden niet zo belangrijk zijn omdat ze toch uitvallen. Dit klopt niet. Melktanden zijn belangrijk voor:
Kauwen en eten: baby’s en peuters hebben hun tandjes nodig om goed te kunnen kauwen. Pijnlijke of aangetaste tandjes beïnvloeden de eetlust en de voedingsinname.
Spreken: de melktanden helpen bij de ontwikkeling van de spraak. Vroegtijdig verlies van snijtanden beïnvloedt de uitspraak van bepaalde klanken.
Plaatshouders voor het definitieve gebit: de melktanden houden de ruimte vrij voor de blijvende tanden. Als een melktand te vroeg uitvalt (door cariës of letsel), kan de ruimte voor het blijvende tandje verminderen, wat ruimtegebrek en scheefstand kan veroorzaken.
Zorg voor de melktanden is daarmee net zo belangrijk als voor het definitieve gebit.
Tandgel en homeopathische middelen: wat zegt de wetenschap?
In de babyzorg-afdeling van elke drogist vind je een rij producten die allemaal beloven het tanddoorkomstproces makkelijker te maken. Tandgels, homeopathische korrels, kamille-tinctuur, kruidenoplossingen. Het aanbod is groot. De wetenschappelijke onderbouwing is dat minder.
Tandgels met lidocaïne of benzocaïne worden al jaren ontraden voor kinderen jonger dan twee jaar. De reden is concreet: de stof wordt snel door het tandvlees opgenomen en kan bij kleine kinderen de hartwerking beïnvloeden. In de VS heeft de FDA hier al meerdere keren voor gewaarschuwd. In Nederland zijn deze producten grotendeels van de markt, maar let bij aankoop in het buitenland goed op de ingrediëntenlijst.
Kamille-gebaseerde gels, zoals de bekende Dentinox-gel, bevatten geen verdovingsmiddelen en worden als veilig beschouwd. Of ze écht werken, is een andere vraag. De kamille heeft een licht ontstekingsremmende werking, maar de meeste onderzoeken naar de effectiviteit van tanddoorkomstgels zijn klein en methodologisch zwak. De consensus is: het schaadt niet, maar verwacht geen wonderen.
Homeopathische korrels (Chamomilla of vergelijkbaar) zijn in Nederland populair en worden door veel ouders als effectief ervaren. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt, maar ook schade is niet aangetoond. Als ouders ervaren dat het hun kind rustiger maakt, is dat op zichzelf al een uitkomst, al is het placebo-effect bij de ouder zelf ook een factor. Minder gestrest zijn betekent dat je rustiger met je baby omgaat, en dát heeft een aantoonbaar effect op het huilgedrag.
Wat wél werkt: koude, druk en afleiding. Een gekoelde bijtring, een koude natte washand, of masseren van het tandvlees met een schone vinger. Bij ernstig ongemak is paracetamol op basis van gewicht de meest betrouwbare optie. Simpel, bewezen, veilig.
Flesvoeding en melktanden: het risico van flessenverval
Er is een aandoening die tandartsen bij kinderen maar al te goed kennen: flessenverval, in het Engels “baby bottle tooth decay” of “early childhood caries”. Het is een van de meest voorkomende maar tegelijk meest te voorkomen vormen van gaatjes bij kleine kinderen.
Hoe ontstaat het? Melk, flesvoeding, fruitsap en andere gezoete vloeistoffen bevatten suikers. Als een baby langdurig aan een fles suigt, worden de tanden continu blootgesteld aan die suikers. De bacteriën in de mond zetten die suikers om in zuur, en dat zuur tast het tandglazuur aan. Bij flessenverval zie je dit het eerste op de bovenste voortanden, die zijn het meest kwetsbaar.
Het patroon is herkenbaar: ouders geven de baby de fles mee naar bed, of laten hem langdurig aan de fles hangen als troost of om hem rustig te houden. De fles melk is prima als voedingsmoment, maar een fles als knuffelobject die uren in de mond zit, is een probleem voor de tanden.
Wat je kunt doen: geef de fles als voedingsmoment en haal hem daarna weg. Poets daarna de tandjes (als ze er al zijn) of veeg het tandvlees schoon. Geef water als de baby ’s nachts iets nodig heeft om te drinken. Geen fruitsap voor kinderen onder een jaar, ook niet verdund. En laat de baby niet in slaap vallen met de fles in de mond.
Dit geldt ook voor borstvoeding: nachtvoedingen aan de borst zijn prima voor een zuigeling, maar voor een peuter die al tandjes heeft en herhaaldelijk ’s nachts gevoed wordt terwijl hij half slaapt, kan langdurige blootstelling aan de moedermelksuikers (lactose) in principe ook bijdragen aan cariës. Dat is geen reden om direct te stoppen met nachtvoeding, maar wél een reden om de tandjes serieus te poetsen bij elk kind dat al tanden heeft, ook als je borstvoeding geeft.
Melktanden verzorgen: de dagelijkse praktijk
Weten dat je moet poetsen is één ding. Het ook écht doen als je baby om half zes brult en je jezelf nauwelijks staande kunt houden, is een ander verhaal. Hier is wat helpt om het vol te houden.
Begin vroeg, ook al is er nog niets te poetsen. Veeg het tandvlees van je baby al af met een vochtig gaasje of een siliconen vingertandenborsteltje voordat het eerste tandje doorkomt. Zo went de baby aan het gevoel van iemand in zijn mond, en wordt poetsen later minder van een gevecht.
Zodra het eerste tandje door is: dagelijks poetsen, bij voorkeur twee keer. Één keer is beter dan nul keer. Gebruik een zachte babytandenborsteltje met een klein, rond hoofd. De hoeveelheid tandpasta is een rijstkorrel, niet meer. Fluoridehoudende tandpasta is aanbevolen vanaf het eerste tandje, de concentratie in kindertandpasta is laag genoeg om veilig te zijn.
Leg de baby op je schoot of in je arm terwijl je poet, met het hoofd in jouw richting en het lichaam van je af. Zo houd je goed zicht op alle hoekjes. Gebruik kleine, zachte, cirkelvormige bewegingen. Poets zowel de buitenkant als de binnenkant. De binnenkant wordt door ouders het vaakst overgeslagen, maar de bacteriën maken geen onderscheid.
Peuters die gaan tegenwerken: geef ze een eigen tandenborsteltje om mee te “poetsen”. Dat geeft ze het gevoel van controle. Poets daarna de tandjes zelf na. Tot een jaar of acht hebben kinderen de motoriek niet om zelfstandig goed te poetsen, jij moet het blijven controleren en bijdoen. Dat klinkt als lang, maar het gaat snel.
Een goede routine helpt: tandenpoetsen altijd op hetzelfde moment, als deel van het slaapritueel. Als het elke avond op hetzelfde punt in de avond gebeurt, wordt het minder strijd en meer automatisme, ook voor de peuter.
Tanddoorkomst bij prematuur geboren baby’s
Bij prematuren geldt een andere tijdlijn dan bij baby’s die op de uitgerekende datum zijn geboren. De doorkomst van de eerste tand is bij prematuren gecorreleerd aan de gecorrigeerde leeftijd, niet aan de werkelijke geboortedatum. Een baby die acht weken te vroeg is geboren, krijgt zijn eerste tandje gemiddeld acht weken later dan een à terme geboren baby.
Dit is een punt van verwarring voor veel ouders van prematuren. Als je kind op zijn werkelijke leeftijd van acht maanden nog geen tandjes heeft, terwijl zijn vriendjes van dezelfde werkelijke leeftijd er al vier hebben, kan dat onnodig ongerust maken. Reken het maar terug naar de gecorrigeerde leeftijd: als de gecorrigeerde leeftijd zes maanden is, zit je precies in het verwachte raam.
Er is bij prematuren ook iets anders aan de hand met het tandglazuur. Prematuur geboren kinderen hebben een hoger risico op glazuurdefecten in zowel de melktanden als de blijvende tanden. Dit heeft te maken met de periode in de baarmoeder waarin het glazuur wordt aangelegd en de invloed van de vroeggeboorte zelf op dat proces. Glazuurdefecten maken tanden kwetsbaarder voor cariës, ook als de verzorging goed is.
Dit betekent niet dat bij elk prematuur kind problemen optreden, maar het is een reden om extra alert te zijn op goede mondverzorging en om bij de eerste tandjes al contact te maken met een tandarts die ervaring heeft met jonge kinderen. Meld bij het eerste tandartsbezoek dat je kind prematuur is geboren.
Afsluiting
Tanddoorkomst is een van die dingen waarvan je van tevoren niet verwacht dat het zo veel impact kan hebben. Je weet dat tandjes komen, maar dat het weken van slecht slapen, huilerigheid en vragen van de buurvrouw “zou het de tandjes zijn?” met zich mee kan brengen, dat valt in de praktijk toch altijd mee of tegen.
Het goede nieuws: het gaat over. Elke tand die door is, is er een. En als alle twintig melktanden er eenmaal zijn, is het een tijdje rustig op dat front. Tot het wisselgebit begint, maar dat is een ander hoofdstuk.
Zorg goed voor die melktanden. Ze zitten er misschien maar een paar jaar, maar ze leggen de basis voor het definitieve gebit, de spraak en het kauwvermogen van je kind. Een kind met pijnlijke, aangetaste tandjes eet minder goed en praat soms anders. Die kleine witte stipjes in de mond zijn het waard om voor te zorgen.
Tanddoorkomst is een van die fases die zwaarder voelt dan ze later lijkt. Je baby huilt, slaapt slecht, wil aan de borst of fles hangen. Het gaat om een tandje. En toch is het meer dan dat: het is ook een overgang, een nieuwe fase. Over een jaar staan die tandjes er allemaal, en je weet niet meer welke nacht bij welk tandje hoorde. Dat is niet erg. Dat hoort erbij.
Zorg in de tussentijd voor jezelf ook. Een huilend kind dat niet te troosten is, kost energie. Verwissel af met je partner als dat kan. Ga even naar buiten. Haal adem. En onthoud: dit gaat over.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen advies van een kinderarts of consultatiebureau. Bij vragen over de ontwikkeling of gezondheid van jouw baby, neem contact op met je huisarts of het consultatiebureau.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp