Een geboorteplan is een document waarin je je wensen voor de bevalling opschrijft. Niet als contract, want een bevalling laat zich niet plannen. Maar als houvast voor jezelf, je partner en de zorgverleners die je begeleiden. Het opstellen ervan dwingt je om na te denken over keuzes waarvan je misschien niet wist dat ze bestonden.
Waarom een geboorteplan maken?
Een bevalling is een situatie waarin je niet altijd in staat bent om in het moment helder te communiceren. Als de weeën intens zijn, is het moeilijk om uit te leggen wat je wilt. Een geboorteplan doet dat alvast. De verloskundige of verpleegkundige kan het doorlezen en weet dan wat voor jou belangrijk is, zonder dat je het steeds opnieuw hoeft te zeggen.
Bovendien helpt het schrijven van een geboorteplan je eigen verwachtingen te ordenen. Veel vrouwen ontdekken tijdens het opstellen dat ze ergens nog geen mening over hebben of dat ze iets willen bespreken met de verloskundige. Dat gesprek is minstens zo waardevol als het plan zelf.
Wat zet je erin?
Een geboorteplan hoeft niet lang te zijn. Een halve A4 is vaak beter dan drie pagina’s. Hoe korter en duidelijker, hoe groter de kans dat het ook echt gelezen wordt in de drukte van een bevalling.
Begin met de basisgegevens: je naam, uitgerekende datum, naam van de verloskundige of gynaecoloog, naam van je partner en eventueel je doula.
Dan de wensen voor de bevalling zelf. Denk aan: waar wil je bevallen (thuis, in het geboortecentrum of het ziekenhuis), hoe sta je tegenover pijnbestrijding (liever geen, open voor epiduraal, wil je er zelf om vragen of wil je dat het actief aangeboden wordt), welke houdingen of hulpmiddelen wil je gebruiken (kraambal, bad, douche), wie wil je aanwezig bij de bevalling en mag de verloskundige studenten of stagiairs bij de bevalling hebben?
Dan de wensen rondom de geboorte zelf: wil je het hoofd van de baby voelen als het kronen, wil je de baby zelf omhoog trekken of wil je dat de verloskundige dat doet, wil je de navelstreng laten leegstromen voor hij wordt doorgeknipt, wie mag de navelstreng doorknippen?
En de wensen rondom de eerste uren: wil je huid-op-huid contact direct na de geboorte, hoe lang wil je dat, wil je dat de eerste controles van de baby op je borst worden gedaan, wil je borstvoeding geven en zo ja, wil je hulp bij de eerste aanleg?
Pijnbestrijding opschrijven
Dit is vaak het meest besproken onderdeel. Het is zinvol om van tevoren na te denken over je houding ten aanzien van pijnbestrijding, niet om jezelf vast te pinnen, maar om een startpunt te hebben.
Ben je van plan het zonder epiduraal te proberen maar sta je ervoor open als het te zwaar wordt? Schrijf dat op. Wil je dat het je actief aangeboden wordt? Of wil je juist niet dat het aangeboden wordt omdat je dan in de verleiding komt? Schrijf het op. De zorgverlener weet dan hoe met jou om te gaan.
Voeg ook toe hoe je wilt dat er met je gecommuniceerd wordt als de situatie verandert. Wil je altijd weten wat er gaat gebeuren voor het gebeurt? Of vind je het fijn als de verloskundige beslissingen neemt zonder jou er steeds mee te belasten als de situatie acuut is?
Wat als de bevalling anders verloopt?
Een geboorteplan is gebaseerd op de verwachting van een bevalling zonder complicaties. Maar bevallingen verlopen niet altijd zoals verwacht. Een keizersnede, een ingeleide bevalling, foetale nood: in die situaties nemen de zorgverleners de leiding en gaat de medische noodzaak voor je plan.
Dat is geen mislukking. Een geboorteplan dat niet volledig gevolgd kon worden, zegt niets over jou als moeder of over de kwaliteit van de bevalling. Voeg in je plan toe dat je begrijpt dat het een voorkeursdocument is en dat je vertrouwen hebt in de zorgverleners als medische beslissingen nodig zijn.
Het helpt ook om te bedenken: wat zijn de dingen die echt belangrijk zijn voor jou, ook als er een keizersnede nodig is? Huid-op-huid contact na een keizersnede is in de meeste ziekenhuizen inmiddels mogelijk als moeder en baby het goed maken. Schrijf ook dat op.
Bespreek het met de verloskundige
Maak het geboorteplan niet in je eentje af. Bespreek het met je verloskundige of gynaecoloog. Die kan je vertellen wat haalbaar is in jouw situatie, wat standaardpraktijk is op de locatie waar je gaat bevallen en welke wensen misschien vragen oproepen die goed zijn om nu al te bespreken.
Het gesprek over het geboorteplan is minstens zo waardevol als het plan zelf. Het is de kans om vragen te stellen, verwachtingen af te stemmen en vertrouwen op te bouwen.
Hoe lang van tevoren maak je het?
Begin met nadenken over je geboorteplan rond week dertig tot tweeëndertig. Dan heb je nog ruim de tijd om het te bespreken met de verloskundige en eventueel bij te stellen. Rond week zesendertig zou het af moeten zijn. Print het uit en geef een kopie aan je partner en aan de verloskundige.
Als je in het ziekenhuis bevalt, geef het geboorteplan af bij de balie bij opname. Zo weten alle betrokkenen van het begin af aan wat je wensen zijn.
Wensen rondom de eerste uren na de geboorte
Het geboorteplan gaat niet alleen over de bevalling zelf, maar ook over de eerste uren erna. Dit is een onderdeel dat veel mensen vergeten op te nemen, terwijl het juist een periode is waarin je wensen heel specifiek kunnen zijn. In die eerste uren worden er veel beslissingen genomen, en als je er van tevoren over hebt nagedacht, hoef je er in dat moment niet meer over na te denken.
Huid-op-huid contact, ook wel kangoeroeën of skin-to-skin genoemd, is een van de krachtigste dingen die je vlak na de geboorte kunt doen. Je baby wordt direct na de geboorte op jouw borst gelegd, naakt, met een warm doekje erover. Dit reguleert de lichaamstemperatuur van de baby, stabiliseert de hartslag en ademhaling, en stimuleert de aanmaak van oxytocine bij jou, wat helpt bij de samentrekking van de baarmoeder en het opstarten van de borstvoeding. Standaard wordt huid-op-huid aangeboden, maar als je wilt dat dit minstens een uur ongestoord doorgaat voor de eerste controles beginnen, zet dat dan in je plan.
De eerste controles van de baby, zoals het Apgar-score bepalen, het wegen en meten, worden normaal gesproken zo snel mogelijk gedaan. Als je vraagt om die controles uit te stellen totdat het eerste huid-op-huid contact is afgerond, is dat in de meeste ziekenhuizen en bij de meeste verloskundigen prima te regelen, zolang de baby in goede conditie is. Vermeld dit expliciet in je geboorteplan als dit belangrijk voor je is.
Als je borstvoeding wilt geven, is het goed om op te nemen dat je hierover begeleiding wilt in het ziekenhuis. Zeg ook of je wilt dat de baby geen flesje of speen krijgt aangeboden tenzij dat medisch noodzakelijk is. Sommige kraamafdelingen bieden dit standaard aan; als je dat liever niet hebt, moet je het benoemen.
Wie er aanwezig mag zijn in de eerste uren na de geboorte is ook iets om te regelen. Sommige ouders willen die eerste uren puur voor zichzelf, met alleen de baby en de zorgverleners. Anderen hebben graag dat grootouders of andere familieleden snel komen kijken. Er is geen goed of fout, maar als je wensen hebt, maak ze dan kenbaar zodat verpleegkundigen of de kraamverzorgende kunnen helpen om dat te regelen of juist mensen op afstand te houden.
De navelstreng hoeft niet onmiddellijk te worden doorgeknipt. Uitgesteld afnavelen, ook wel late cord clamping genoemd, betekent dat je wacht tot de navelstreng opgehouden is met kloppen, meestal twee tot drie minuten na de geboorte. In die tijd stroomt nog een aanzienlijke hoeveelheid bloed van de placenta naar de baby, wat de ijzervoorraden van de baby aanvult. Dit is inmiddels standaardpraktijk bij veel verloskundigen en ziekenhuizen in Nederland, maar het is goed om het expliciet te benoemen. Als de partner de navelstreng wil doorknippen, schrijf dat dan ook op.
Over vitamine K: in Nederland krijgt iedere pasgeborene vitamine K aangeboden om bloedingen te voorkomen. Dit wordt gegeven als druppels via de mond, gedurende de eerste weken. Dit is een vrijwillig aanbod, geen verplichting, maar de aanbeveling van de overheid en medische beroepsgroepen is om het te accepteren vanwege de bewezen effectiviteit. Als je hierover vragen hebt, bespreek die dan met je verloskundige. In je geboorteplan kun je vermelden dat je de vitamine K wilt accepteren, dan hoef je er op het moment zelf niet over na te denken.
Inentingen worden niet direct na de geboorte gegeven. Het Rijksvaccinatieprogramma begint pas rond zes weken na de geboorte. Dat hoef je dus niet op te nemen in je geboorteplan, maar het is goed om het te weten zodat je je er niet op inricht.
Een geboorteplan voor een keizersnede
Als je weet dat je een geplande keizersnede gaat hebben, of als de kans bestaat dat een keizersnede nodig is, kun je ook daarvoor een geboorteplan opstellen. Veel mensen denken dat ze bij een keizersnede geen keuzes meer hebben, maar dat is niet zo. Ook bij een keizersnede zijn er wensen die je kunt aangeven, en een goed team zal die respecteren als de omstandigheden dat toelaten.
Een keizersnede vindt plaats op de operatiekamer. De sfeer daar is klinisch en functioneel, maar dat betekent niet dat het koud of onpersoonlijk hoeft te zijn. Je kunt in je plan opnemen dat je rustige muziek wilt, dat het gordijn (het scherm dat tussen jou en de ingreep hangt) even omlaag mag op het moment dat de baby geboren wordt zodat je het zelf kunt zien, of dat de verlichtingsniveau in de kamer iets zachter mag als dat mogelijk is. Niet alle ziekenhuizen kunnen dit altijd toestaan, maar vragen kost niets.
Wie er aanwezig is bij een keizersnede verschilt per ziekenhuis. Bij een geplande keizersnede mag de partner er in de meeste gevallen bij zijn. Bij een spoedkeizersnede is dat niet altijd het geval, afhankelijk van de snelheid en de ernst van de situatie. Benoem in je plan wie je erbij wilt hebben en dat je hoopt dat dat ook bij een spoedingreep mogelijk is, zodat het team weet wat jouw wens is, ook al kan het er niet altijd aan voldoen.
Huid-op-huid na een keizersnede is ook mogelijk, mits moeder en baby er klaar voor zijn. Sommige ziekenhuizen bieden aan om de baby na de geboorte direct op de borst van de moeder te leggen terwijl de buik nog gesloten wordt. Dit heet gentle caesarean of family-centred caesarean. Het is niet overal gebruikelijk, maar als je dit wilt, is het de moeite waard om ernaar te vragen. Zet het in je plan met de toevoeging: “als dat medisch verantwoord is.”
De navelstreng bij een keizersnede: uitgesteld afnavelen is ook bij een keizersnede soms mogelijk, maar niet altijd. Het hangt af van de positie van de placenta en hoe de ingreep verloopt. Je kunt het opnemen als wens, maar wees realistisch dat dit een van de punten is waarop de uitvoering soms niet haalbaar is.
Als je een spoedkeizersnede hebt gehad en je hebt geen geboorteplan gemaakt of het plan kon niet gevolgd worden, dan is dat geen falen. In een spoedsituatie is de veiligheid van jou en je baby het enige dat telt. Verwerk die ervaring later, als je eraan toe bent, eventueel met hulp van je verloskundige of kraamzorgteam.
Praktische tips voor het schrijven van een geboorteplan
Het meest effectieve geboorteplan is een plan dat gelezen wordt. Dat betekent: kort, duidelijk, overzichtelijk. Streef naar maximaal een tot twee A4-pagina’s. Als het langer is, is de kans groot dat niemand het helemaal leest, zeker niet tijdens een drukke bevallingsshift in het ziekenhuis.
Gebruik korte zinnen of stikhwoorden in plaats van uitgebreide alinea’s. Maak een indeling per onderwerp, bijvoorbeeld: de ontsluitingsfase, pijnbestrijding, de uitdrijving, direct na de geboorte, bijzondere situaties. Dat maakt het scannen makkelijk voor wie er snel naar kijkt.
Formuleer je wensen positief. Schrijf “ik zou graag bewegen in de ontsluitingsfase” in plaats van “ik wil niet plat op bed liggen.” Schrijf “ik hoor graag wat er beslist wordt” in plaats van “ik wil dat er niets gedaan wordt zonder mijn toestemming.” De toon van het plan zet de toon voor de samenwerking. Als het plan lees als een lijst van verboden, kan dat weerstand oproepen. Als het leest als een lijst van wensen, nodigt het uit tot medewerking.
Neem geen medische eisen op die niet realistisch of niet veilig zijn. Je kunt wensen aangeven, maar je kunt geen medische beslissingen afdwingen. Als een verloskundige of gynaecoloog oordeelt dat iets medisch noodzakelijk is, heeft die beoordeling prioriteit boven je plan. Dat wil niet zeggen dat je monddood bent, je hebt recht op uitleg en overleg, maar het plan is geen juridisch contract.
Laat je geboorteplan nalezen door je verloskundige voordat je het definitief maakt. Zij kan je vertellen welke wensen realistisch zijn in jouw situatie en jouw bevallingslocatie, en wat misschien niet mogelijk is. Beter om dit te weten voor de bevalling dan erachter te komen op het moment zelf.
Druk meerdere exemplaren af. Eentje voor in je ziekenhuistas, eentje voor de verloskundige, eentje voor thuis. Sla het ook digitaal op, zodat je het makkelijk kunt doorsturen als dat nodig is. En bewaar een kopie op je telefoon voor het geval je tas toch niet mee gaat.
Wat als er geen geboorteplan is?
Een geboorteplan is niet verplicht. Er zijn genoeg mensen die nooit een geboorteplan hebben gemaakt en toch een goede bevallervaring hebben gehad. Het maken van een plan is een hulpmiddel, geen verplichting, en het ontbreken ervan zegt niets over hoe betrokken of goed voorbereid je bent als aanstaande ouder.
Voor sommige mensen geeft het maken van een geboorteplan juist stress. Als je merkt dat je bij het invullen van een geboorteplan angstiger wordt in plaats van rustiger, of dat de hoeveelheid keuzes overweldigend aanvoelt, dan is een mondeling gesprek met je verloskundige misschien beter. Je kunt je wensen gewoon uitspreken in het prenatale consult en vragen of die genoteerd worden in je dossier.
Het voordeel van een schriftelijk plan is dat het er altijd ligt, ook als jij op het moment zelf niet meer aan al je wensen kunt denken. Als je in een actieve bevalling zit, heb je je hoofd niet bij je lijst. Je plan heeft dat dan voor jou. Bovendien kan je partner het plan bij zich houden en als woordvoerder optreden als jij dat niet meer kunt.
Het nadeel van alleen mondeling afspraken maken is dat er bij wisseling van dienst of bij een andere verloskundige dan verwacht informatie verloren kan gaan. Een schriftelijk plan is duidelijker en makkelijker over te dragen.
Maar een bevalling zonder plan is ook gewoon een bevalling. Je lichaam weet wat het moet doen, de zorgverleners weten hoe ze je moeten begeleiden, en er zijn mensen om je heen die het beste met je voor hebben. Een plan helpt, maar het is niet de enige weg naar een goede bevallervaring.
Het geboorteplan is uiteindelijk een hulpmiddel, geen doel op zichzelf. Het helpt je om na te denken over wat voor jou belangrijk is, om dat te bespreken met je partner en je zorgverleners, en om de bevalling in te gaan met een gevoel van voorbereiding. Of je het op papier zet of in je hoofd bewaard, wat telt is dat je je gehoord voelt en dat er mensen om je heen zijn die dat ook zo zien.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over jouw bevalling.
