Een waterbevalling, ook wel onderwaterbevalling of bevalling in het bad genoemd, is een bevalling waarbij de ontsluiting en/of de daadwerkelijke geboorte van de baby plaatsvindt in warm water. In Nederland is de waterbevalling beschikbaar in bepaalde thuissituaties, in geboortecentra en in steeds meer ziekenhuizen. Veel vrouwen kiezen voor water als pijnverlichtende methode tijdens de ontsluiting, ook als ze niet van plan zijn om het kind daadwerkelijk in het water ter wereld te brengen. Dit artikel bespreekt wat een waterbevalling inhoudt, de voor- en nadelen, de veiligheidseisen en wat je kunt verwachten.
Wat is een waterbevalling?
Er is een onderscheid tussen gebruik van water tijdens de ontsluiting en daadwerkelijk bevallen in het water. Veel vrouwen maken gebruik van een bad of douche tijdens de ontsluitingsfase voor pijnverlichting en ontspanning, ook als de baby uiteindelijk buiten het water wordt geboren. Een volledige waterbevalling is waarbij de baby ook daadwerkelijk in het water ter wereld komt.
Het water heeft een temperatuur die dicht bij de lichaamstemperatuur ligt, doorgaans 36 tot 37 graden Celsius. Het warme water ontspant de spieren, vermindert het gevoel van pijn en geeft veel vrouwen een gevoel van gewichtloosheid dat de beweeglijkheid vergroot.
Voordelen van bevallen in of bij het water
Pijnverlichting: warm water is een bewezen pijnverlichtende methode tijdens de ontsluiting. Water stimuleert de aanmaak van endorfine en heeft een direct spierontspannend effect. Veel vrouwen beschrijven het bad als een significante verlichting van de weeënpijn, vergelijkbaar met sommige farmacologische methoden maar zonder medicatie.
Ontspanning en controle: het water geeft vrouwen een gevoel van privacy en eigenheid. Ze kunnen vrijelijk bewegen, van houding wisselen en de weeën in hun eigen tempo doorwerken. Dit gevoel van controle is voor sommige vrouwen psychologisch waardevol.
Zachtere overgang voor de baby: geboren worden in warm water, na negen maanden in het vruchtwater, is voor sommige ouders een aantrekkelijk idee als zachte overgang. De baby wordt direct na de geboorte uit het water getild. Een baby begint pas te ademen als hij de lucht voelt: in het water blaast hij niet spontaan zijn longen open. Dit is het fysiologische mechanisme dat een waterbevalling veilig maakt, mits de baby direct wordt opgetild.
Minder noodzaak voor medicatie: vrouwen die bevallen in het water vragen in sommige studies minder om epidurale verdoving. Dit heeft gevolgen voor de rest van het bevallingsverloop (minder remming van de weeën, meer bewegingsvrijheid).
Mogelijk minder perineum-letsel: sommige studies suggereren dat bevallen in het water gepaard gaat met minder ernstige scheuringen van het perineum. De verklaring is dat het water het weefsel verzacht en de vrouw meer bewegingsvrijheid heeft om te persen in een ongehinderde houding. De evidentie hiervoor is niet eenduidig.
Risico’s en aandachtspunten
Een waterbevalling is veilig voor laagrisicozwangerschappen onder begeleiding van een ervaren verloskundige of gynaecoloog, maar het is niet geschikt voor elke situatie.
Temperatuurregulatie: het water mag niet te warm zijn (niet boven 37,5 graden Celsius). Te warm water kan leiden tot oververhitting van moeder en baby, met een stijgende hartslag van de baby als gevolg. Het water wordt tijdens de bevalling gecontroleerd op temperatuur.
Infectierisico: het water in het bad kan bacteriën bevatten, met name als het bad niet goed is gereinigd. Bij een goed schoongemaakt bad of een speciaal bevalbad is het infectierisico laag, maar het bestaat. Bij voortijdig breken van de vliezen is de kans op infectie iets hoger.
Monitoring van de babyhartslag: de babyhartslag wordt ook in het water gemonitord via een waterdichte doppler. Als er problemen zijn met de hartslag van de baby, moet de bevalling snel buiten het water worden voortgezet.
Niet geschikt bij: een hoog-risicozwangerschap, verlenging van weeënstimulatie (oxytocine via infuus, dat in het water niet veilig te beheren is), meconium in het vruchtwater (groene of bruine vliezen), bepaalde houdingen van de baby die complicaties kunnen geven, of als de verloskundige of gynaecoloog van mening is dat de situatie niet veilig is voor een waterbevalling.
Verdrinking baby: de angst voor verdrinking is begrijpelijk maar niet gegrond bij een goed geleide waterbevalling. Een pasgeboren baby start pas met ademhalen als hij de lucht voelt. Zolang de baby direct na de geboorte wordt opgetild, is er geen risico op verdrinking. Dit vereist wel directe aanwezigheid en actie van de verloskundige.
Praktische informatie: het bad of de pool
Voor een waterbevalling thuis is een grote badkuip niet altijd voldoende. De meeste verloskundigen adviseren een speciale bevalbad (inflatable birth pool) die gehuurd kan worden bij de verloskundige of via gespecialiseerde bedrijven. Een bevalbad is groot genoeg om vrij te bewegen, heeft de juiste diepte en is makkelijk te vullen en te reinigen.
Praktische aandachtspunten: de ruimte waar het bad staat moet groot genoeg zijn voor het bad én de verloskundige. Het bad moet gevuld zijn als de weeën beginnen: het vullen duurt 30 tot 60 minuten. Houd een thermometer bij de hand om de watertemperatuur te controleren. Zorg dat het afvoersysteem vlot werkt.
In geboortecentra en ziekenhuizen met een waterbevallingsoptie zijn de bevallingsbadkamers ingericht met een vast bad en de benodigde medische apparatuur voor monitoring. Vraag je geboortelocatie van tevoren of een waterbevalling tot de mogelijkheden behoort en welke voorwaarden er gelden.
Wanneer uit het water komen?
De verloskundige of gynaecoloog bepaalt samen met de moeder wanneer uit het water moet worden gekomen. Situaties waarbij de bevalling het water moet verlaten: de babyhartslag toont tekenen van stress, de bevalling verloopt niet zoals verwacht (stillstand in ontsluiting of uitdrijving), bij een behoefte aan epidurale verdoving, bij een complicatie die medische ingreep vereist, of als de moeder zelf het bad wil verlaten.
Het is volkomen normaal om het bad eerder te verlaten dan gepland. Veel vrouwen ervaren het bad als fijn tijdens de ontsluiting maar stappen er soms tijdens de persperiode uit. De beslissing blijft altijd bij de moeder, in overleg met de begeleider.
De waterbevalling in Nederland
In Nederland is de waterbevalling beschikbaar maar niet overal. Thuis is een waterbevalling mogelijk als de verloskundige hier ervaring mee heeft en de thuissituatie geschikt is. Niet alle verloskundigen bieden waterbevellingen aan: check dit tijdig met je verloskundige.
Geboortecentra (zelfstandige bevalcentra bij ziekenhuizen) bieden vaker een waterbevalling aan dan reguliere ziekenhuizen. Vraag bij de oriëntatie op je bevallocatie of een waterbevalling beschikbaar is en wat de voorwaarden zijn.
Als de wens voor een waterbevalling sterk is, zoek dan tijdig een verloskundigepraktijk of geboortecentrum met deze faciliteit. Wacht hiermee niet tot het derde trimester.
Wat is de ervaring van vrouwen die in het water bevallen?
Veel vrouwen die een waterbevalling hebben meegemaakt, beschrijven het water als een aanzienlijke verlichting van de weeënpijn en een gevoel van controle en rust. De negatieve ervaringen zijn schaars in de literatuur maar bestaan: sommige vrouwen vinden het bad claustrofobisch, anderen verlaten het bad omdat het toch geen verlichting geeft, en voor sommigen is het logistiek onhandig (bad staat niet op de goede locatie, water te koud).
De beslissing voor een waterbevalling is persoonlijk en hoeft niet voor de geboorte definitief te zijn. Je kunt het proberen en er op elk moment weer uitstappen. Flexibiliteit in de bevalwensen is altijd verstandig: een bevalling verloopt niet altijd zoals gepland.
Wie kan er bevallen in het water?
Een waterbevalling is niet voor iedereen geschikt. Je verloskundige beoordeelt aan de hand van je zwangerschap, je gezondheid en de ligging van de baby of je in aanmerking komt. De basisvoorwaarde is dat het om een laag-risico zwangerschap gaat: geen medische complicaties, een normaal verlopende zwangerschap en een baby die in hoofdligging ligt. De minimale zwangerschapsduur die de meeste verloskundigen hanteren is 37 weken, zodat de baby voldragen is.
Er zijn situaties waarin een waterbevalling niet mogelijk of niet verstandig is. Vrouwen die drager zijn van de GBS-bacterie (groep B streptokokken) mogen in veel praktijken niet in het water bevallen, al is dit een controversieel punt waar de richtlijnen per verloskundige praktijk kunnen verschillen. De bezorgdheid is dat de bacterie via het badwater de baby kan bereiken, maar er is geen eenduidig bewijs dat dit daadwerkelijk een verhoogd risico geeft. Bespreek dit expliciet met je verloskundige als je GBS-positief bent.
Andere situaties waarbij een waterbevalling niet mogelijk is:
- Je wilt een epiduraal. Een epidurale verdoving en water gaan niet samen, omdat je mobiliteit en gevoel in je benen beperkt zijn en je niet veilig in bad kunt stappen of zitten.
- Er is sprake van foetale nood: als de hartslag van de baby niet normaal is of de baby tekenen van stress vertoont, moet de bevalling medisch begeleid worden buiten het water.
- Je draagt een meerling. De risico-inschatting bij een tweeling of meer is hoger en een waterbevalling wordt dan afgeraden.
- Er is sprake van ernstig overgewicht, wat de monitoring in het water kan bemoeilijken.
- De vliezen zijn vroegtijdig gebroken en er is risico op infectie.
Als er tijdens de bevalling complicaties optreden die er eerder niet waren, kan de verloskundige beslissen dat je het water moet verlaten. Dat is geen falen van het plan, maar een goede beoordeling op het juiste moment. Je verloskundige bespreekt voor de bevalling welke criteria ze hanteert en wanneer ze je vraagt het bad te verlaten.
Het wetenschappelijk bewijs voor waterbevallingen
Er is al decennialang onderzoek gedaan naar de veiligheid en de voordelen van bevallen in of bij het water. De meest gezaghebbende samenvatting van dat onderzoek is de Cochrane review, een systematisch overzicht van meerdere gerandomiseerde studies. De conclusies van deze review zijn gematigd positief: water tijdens de ontsluitingsfase vermindert de behoefte aan pijnmedicatie, verkort in sommige gevallen de ontsluitingsfase en verhoogt het gevoel van controle en comfort bij de moeder.
Wat zegt het onderzoek over de veiligheid voor de baby? Een veelgestelde vraag is of een baby onder water inademt. De fysiologie is hierbij geruststellend: pasgeboren baby’s halen pas adem als ze koude lucht voelen op hun gezicht en als de zuurstofconcentratie in hun bloed daalt. Zolang de baby in warm water wordt geboren en direct wordt opgetild, is het waterinademingsrisico erg klein. Gevallen waarbij een baby water inademt bij een waterbevalling zijn gedocumenteerd maar zeldzaam, en hangen vaak samen met andere complicaties.
De Cochrane review uit 2018, die sindsdien het referentiepunt is voor verloskundigen en gynaecologen, concludeerde dat er geen significant verschil is in neonatale uitkomsten tussen waterbevallingen en conventionele bevallingen. De sterfterisico’s en ernstige complicaties bij de baby zijn vergelijkbaar. De review benadrukt wel dat grootschalig vergelijkend onderzoek schaars blijft, en dat voorzichtigheid geboden is bij het extrapoleren van de resultaten.
De discussie rondom GBS is in de wetenschappelijke literatuur niet beslecht. Sommige studies suggereren een verhoogd risico op GBS-overdracht via badwater, andere vinden geen verschil. De KNOV (Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen) adviseert voorzichtigheid bij GBS-positieve vrouwen, maar laat ruimte voor individueel overleg. Nederlandse gynaecologen zijn iets terughoudender en adviseren bij GBS doorgaans af te zien van een waterbevalling.
Voor de ontsluitingsfase is het bewijs het sterkst. Water verlicht de pijn, maakt beweging makkelijker en bevordert ontspanning. Veel vrouwen die toch kiezen voor medicamenteuze pijnbestrijding, doen dit later in het proces dan vrouwen die geen water hadden. Voor de uitdrijvingsfase is het bewijs minder eenduidig, maar ook hier wordt geen verhoogd risico gevonden als de omstandigheden goed zijn.
De waterbevalling thuis: praktisch geregeld
Als je thuis wilt bevallen in het water, heb je een opblaasbaar bevalbad nodig. Ziekenhuizen en geboortecentra hebben vaste bad-installaties, maar thuis huur je in de meeste gevallen een bad. De huurkosten liggen gemiddeld tussen de zeventig en honderd euro voor de bevalperiode, en je kunt het bad al een week voor de uitgerekende datum ophalen zodat je niet in tijdsnood komt.
Het opblazen van het bad gaat met een elektrische pomp en duurt ongeveer tien tot vijftien minuten. Het vullen met water kost meer tijd dan je denkt: reken op dertig tot vijftig minuten, afhankelijk van de waterdruk en de inhoud van het bad. Gebruik een schone tuinslang of een speciale badslang die op de kraan past. De watertemperatuur moet tussen de 36 en 37 graden Celsius liggen. Lager is onaangenaam voor moeder en baby, hoger is te warm en kan de hartslag van de baby beinvloeden. Gebruik een watertemperatuurmeter (vaak inbegrepen bij het huurbad) om dit te controleren en bij te sturen.
Voorbereiding van de ruimte is net zo belangrijk als het bad zelf:
- Leg een waterdichte onderlaag (zeiltje of disposable matten) onder en rondom het bad. Er zal water morsen.
- Zorg voor voldoende verlichting die je kunt dimmen. Fel licht werkt ontspanning tegen.
- Houd een thermometer bij de hand om de watertemperatuur regelmatig te controleren. Het bad koelt af tijdens de bevalling en je zult regelmatig warm water moeten bijvullen of koud water toevoegen.
- Leg schone handdoeken, babyspullen en een warme deken klaar buiten het bad voor het moment dat de baby geboren wordt.
- Zorg voor een dompelpomp of emmer om het water na de bevalling te legen. Het legen duurt anders uren via de afvoer.
De verloskundige kent de omstandigheden van waterbevallingen thuis goed. Bespreek met haar hoe het bad in de ruimte moet staan (zij moet er goed omheen kunnen bewegen), hoe de watertemperatuur wordt bijgehouden en wat het plan is als er complicaties optreden. Plan de voorbereiding ruim: zet het bad al klaar als de weeën beginnen, zodat je niet midden in een actieve bevalling staat te pompen en te wachten op water.
Na de waterbevalling: de nageboorte
Na de geboorte van de baby is de bevalling nog niet helemaal voorbij. De nageboorte (placenta) moet ook geboren worden, en dat is het derde stadium van de bevalling. Of dit in het water gebeurt, hangt af van de verloskundige en de situatie. Sommige verloskundigen begeleiden de nageboorte ook in het water als alles goed verloopt, anderen vragen de moeder het bad te verlaten voor de nageboorte.
Wat er in het water wordt gecontroleerd na de geboorte: de verloskundige let op de kleur van het water (bloedverlies is te verwachten maar mag niet overmatig zijn), de conditie van de baby en de conditie van de moeder. De baby wordt direct na de geboorte aan de oppervlakte getild, zodat hij zijn eerste adem kan halen. Dit gaat in de meeste gevallen vanzelf: het kind gaat van het warme badwater naar de lucht en begint te ademen.
De eerste momenten na een waterbevalling zijn vaak intens en stil. De baby ligt op de borst van de moeder, nog in het water of net eruit, en de navelstreng pulseert nog. Veel verloskundigen wachten met het doorknippen van de navelstreng totdat deze opgehouden is met kloppen, ook bij een waterbevalling. Dit heet uitgesteld afnavelen en heeft voordelen voor de ijzervoorraden van de baby.
Na de nageboorte verlaat de moeder het bad en wordt ze in een droge, warme omgeving verzorgd. De eerste uren zijn voor rust, contact met de baby en, als gewenst, het opstarten van de borstvoeding. De verloskundige controleert het bloedverlies, de baarmoeder en de conditie van moeder en kind. De overgang van het water naar de warme kraamkamer is voor veel vrouwen een moment van grote rust en voldoening.
Water heeft al eeuwenlang een verzachtende werking op mensen in moeilijke momenten. Bij een bevalling is dat niet anders. Het water draagt, ontspant en dempt de pijn op een manier die geen medicament kan evenaren. Voor wie er geschikt voor is en de omstandigheden goed zijn, kan een waterbevalling de geboorte van je kind tot een rustige, zachte en krachtige ervaring maken, iets wat je voor altijd met je meedraagt.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over jouw bevalling.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp