Niemand denkt graag na over zijn eigen overlijden. Zeker niet als je net een baby hebt gekregen en het leven zich aandient als slapeloze nachten, eerste glimlachjes en stapels rompertjes. Toch is de geboorte van je eerste kind precies het moment waarop je dit moet regelen. Want wie zorgt er voor jouw kind als jij er niet meer bent? En wie beheert het geld dat je nalaat totdat je kind oud genoeg is om dat zelf te doen?
Het goede nieuws: het is minder ingewikkeld dan het klinkt. Een middag bij de notaris en je hebt het voor elkaar.
Voogdij: de meest dringende vraag
Stel dat beide ouders tegelijk overlijden, bijvoorbeeld bij een ongeluk. Wie neemt dan de zorg voor je kind over? Zonder testament beslist de rechtbank. Die kijkt naar wat in het belang van het kind lijkt, maar heeft geen idee wie jij op het oog had, welke waarden je belangrijk vindt of wie je kind al kent en vertrouwt.
Door in je testament een voogd aan te wijzen, geef je die beslissing uit handen van een rechter die je nooit heeft ontmoet. Je kiest zelf wie er voor je kind zorgt. Dat kan een broer of zus zijn, een goede vriend, of de ouders van je partner. Er is geen goed of fout antwoord, als het maar iemand is die je kind kent, van hem of haar houdt en in staat is de zorg op zich te nemen.
Eén ding is daarbij essentieel: vraag het aan die persoon. Voogdij is geen verrassing die je iemand aandoet. Het is een serieus gesprek over wat er zou gebeuren als het ergste werkelijkheid wordt. De meeste mensen zijn vereerd dat je hen vraagt. En mocht iemand nee zeggen, dan weet je dat op tijd.
Je kunt overigens ook twee mensen aanwijzen voor verschillende rollen. Iemand die het gezag uitoefent (besluiten neemt over opvoeding en school) en iemand anders die het vermogen beheert. Handig als je de beste opvoeder kent, maar die niet per se de scherpste financiële geest is.
Wat regelt een testament eigenlijk?
Veel mensen denken dat een testament alleen voor rijke mensen is. Dat klopt niet. Een testament regelt niet alleen wie er erft, maar ook hoe en wanneer. En juist dat laatste is voor jonge ouders relevant.
Stel dat jij overlijdt en je kind is 18. Zonder testament erft het op dat moment alles in één keer. Achttien jaar, plotseling tienduizenden euro’s op de rekening. Dat kan goed gaan. Maar je kunt in een testament ook vastleggen dat het geld beschikbaar komt in delen, bijvoorbeeld een derde op 18, een derde op 23 en de rest op 28. Of dat er een bewindvoerder is die het geld beheert totdat je kind volwassen genoeg is om dat zelf te doen.
Andere dingen die je in een testament kunt regelen:
Erfgenamen: wie erft wat? Je kunt de wettelijke verdeling aanpassen en specifieke bezittingen aan specifieke mensen nalaten.
Uitsluitingsclausule: wil je voorkomen dat de erfenis van jouw kind in een huwelijksgemeenschap of echtscheiding van dat kind terechtkomt later? Dat leg je vast met een uitsluitingsclausule. Meer dan je denkt, is dit relevant.
Stiefkinderen: zij erven niets zonder testament. Als je wilt dat zij mee-erven, moet je dat uitdrukkelijk vastleggen.
Executeur: iemand die de boel afwikkelt na je overlijden. Dat is een enorme klus voor nabestaanden, zeker in een periode van rouw. Een executeur neemt die last voor een groot deel weg.
Samenwonen zonder trouwakte? Dan is het urgent
Getrouwd of geregistreerd partner? Dan beschermt de wet je partner al deels. Niet perfect, maar er is een basis. Samenwonend zonder contract? Dan beschermt de wet je partner helemaal niet. Als jij overlijdt, erven je ouders, broers en zussen. Niet je partner, niet automatisch.
Een samenlevingscontract en een testament zijn in dat geval geen luxe, maar noodzaak. Ze regelen samen wie wat krijgt, wat er met de woning gebeurt en hoe jullie elkaar beschermen als de ander er niet meer is.
Levensverzekering: het vangnet naast het testament
Een testament regelt wat er na je dood met je bezittingen gebeurt. Een levensverzekering zorgt voor inkomen op het moment dat je wegvalt. Dat zijn twee verschillende dingen en je hebt allebei nodig.
Een overlijdensrisicoverzekering (ORV) keert een bedrag uit als je overlijdt binnen de looptijd. Dat bedrag kan de hypotheek aflossen, de kinderopvang betalen of gewoon het gezin door de eerste moeilijke jaren heen helpen. Zeker als jij het grootste deel van het inkomen verdient, is een ORV eigenlijk onmisbaar.
Kijk ook naar je nabestaandenpensioen. Via je werkgever bouw je vaak pensioen op dat een uitkering geeft aan je partner en kinderen als jij overlijdt. Dat staat op je pensioenoverzicht bij je fonds, via pensioen123.nl. Veel mensen hebben dat nooit opgezocht. Het duurt tien minuten en je weet precies waar je staat.
En dan die digitale rompslomp
Eén ding dat mensen bijna altijd vergeten: de digitale nalatenschap. Wat gebeurt er met je e-mail, je bankzaken, je social media, je cloudfoto’s? Je nabestaanden kunnen nergens in zonder je wachtwoorden.
Maak een overzicht van je belangrijkste accounts en bewaar dat op een veilige plek, bij voorkeur samen met je testament of in een wachtwoordmanager die je partner ook kan openen. Het klinkt onromantisch. Maar je doet er iemand een enorm plezier mee.
Wanneer ga je dit regelen?
Nu. Echt. De meeste mensen stellen het jaren uit omdat het confronterend is. Maar de confrontatie duurt een paar uur bij de notaris. De rust die het geeft, duurt jaren. Een eenvoudig testament met voogdijregeling kost doorgaans tussen de 200 en 600 euro per persoon. Vergelijk dat met de gemiddelde kinderwagen en het valt best mee.
Vergeet daarna niet je testament bij te werken als er iets verandert: scheiding, hertrouwen, een volgend kind, of als de voogd die je aangewezen hebt zelf overlijdt. Controleer het elke vijf jaar, zet het in je agenda.
Voogdij vastleggen: hoe doe je dat concreet?
Je hebt besloten wie je als voogd wilt aanwijzen. Je hebt het gevraagd, de ander heeft ja gezegd. En nu? Hoe zorg je dat dit ook juridisch klopt?
De enige manier om voogdij rechtsgeldig vast te leggen is via een notarieel testament. Een handgeschreven brief in de la, een verklaring op papier getekend door twee getuigen: dat heeft geen juridische werking voor voogdij in Nederland. Je hebt een akte nodig, opgesteld en gepasseerd door een notaris.
In het testament vermeld je de naam en geboortedatum van de beoogde voogd, en het is verstandig ook een plaatsvervanger te benoemen voor het geval de eerste keuze wegvalt of niet meer in staat is de voogdij op zich te nemen. De rechtbank is gebonden aan de aanwijzing in het testament, tenzij er zwaarwegende redenen zijn om de aangewezen voogd af te wijzen, wat in de praktijk zelden voorkomt.
Als je bent getrouwd of een geregistreerd partnerschap hebt en samen het gezag uitoefent, geldt er iets anders. Bij overlijden van één ouder gaat het gezag automatisch naar de andere ouder. Voogdij speelt pas als beide ouders overlijden of als de overlevende ouder het gezag niet langer kan uitoefenen. Voor samenwonende ouders zonder geregistreerd partnerschap gaat het gezag na overlijden van één ouder naar de ouder die het gezag had, maar als die ook overlijdt, is er geen automatische oplossing: de rechter beslist, tenzij er een testament is.
Iets dat veel ouders vergeten: je kunt in Nederland ook voogdij vastleggen in het gezagsregister via de rechtbank, zonder testament. Beide ouders vullen samen een formulier in bij de rechtbank en laten daarmee registreren wie de voogd wordt als zij beiden overlijden. Dit is gratis en gaat zonder notaris. Het nadeel is dat je niet alle andere zaken kunt regelen die een testament biedt. Voor alleen de voogdijvraag is het gezagsregister een toegankelijke optie.
Wat als er geen testament is: de wettelijke erfopvolging
Stel dat je morgen overlijdt zonder testament. Wat gebeurt er dan? Nederland kent een wettelijk erfrecht dat regelt wie erft als er geen testament is. En de uitkomst verrast veel mensen.
De wet verdeelt erfgenamen in vier groepen, in volgorde van prioriteit. Groep één bestaat uit de partner en kinderen. Groep twee zijn de ouders en broers en zussen. Groep drie zijn grootouders. Groep vier zijn overgrootouders. Is er niemand in groep één, dan erft groep twee, enzovoort.
Als je getrouwd bent of een geregistreerd partnerschap hebt en samen kinderen hebt, erft je partner de nalatenschap en krijgen de kinderen een vordering op de langstlevende ouder. Die vordering is pas opeisbaar na het overlijden van de langstlevende, of eerder als die failliet gaat of hertrouwt. In de praktijk werkt dit voor de meeste gezinnen goed, maar er zijn situaties waarin het wringt. Denk aan stiefkinderen: zij staan nergens in de wettelijke regeling. Of aan kinderen uit een eerdere relatie die in het nieuwe gezin kunnen worden benadeeld.
Als je samenwoont zonder geregistreerd partnerschap, is je partner helemaal geen erfgenaam op grond van de wet. Je ouders, broers en zussen erven dan boven je partner. Dit is een van de meest voorkomende en kostbaarste misverstanden bij samenwoners: de aanname dat je je partner al beschermt door samen te wonen is juridisch niet correct.
Kinderen zijn altijd erfgenamen, ook als je niet met hun andere ouder bent getrouwd. Wat ze erven en hoe dat wordt beheerd totdat ze meerderjarig zijn, hangt af van de situatie. Zonder testament beheren de ouders of de voogd het vermogen van het kind. Met een testament kun je bewindvoering instellen: een afzonderlijke persoon die het vermogen beheert, los van de opvoedende voogd.
Kosten van een testament: wat rekent de notaris?
De meeste mensen stellen het opstellen van een testament uit, en één van de redenen is de verwachting dat het veel kost. Hoe zit dat precies?
Een eenvoudig testament, zonder ingewikkelde constructies, kost doorgaans tussen de 150 en 350 euro per persoon bij de notaris. Wil je ook een samenlevingscontract laten opstellen, dan betaal je daar apart voor: reken op 200 tot 400 euro. Samen met een testament ben je dan al snel 500 tot 800 euro per stel kwijt. Dat klinkt als een bedrag, maar gespreid over de jaren dat het testament zijn werk doet, is het verwaarloosbaar.
Meer complexe testamenten, met bewindvoering voor minderjarige kinderen, uitsluitingsclausules, fideicommissaire erfstelling of specifieke legaten, kosten meer. Reken op 400 tot 700 euro per persoon voor een uitgebreid testament. Vraag altijd vooraf een offerte op bij de notaris: de notarissen in Nederland zijn vrij in hun tarieven en de verschillen kunnen groot zijn.
Sommige notarissen bieden speciale pakketten aan voor jonge gezinnen: een standaard testament met voogdijregeling, eventueel gecombineerd met een samenlevingscontract, voor een vaste prijs. Zoek online naar notarissen in jouw regio die dergelijke pakketten aanbieden. Vergelijk twee of drie offertes: voor dit soort standaarddocumenten betaal je soms twee keer zo veel als bij de ene notaris vergeleken met de andere.
Vergeet ook de notariskosten voor het aanpassen van het testament later niet mee te nemen in de overweging. Elk nieuw kind, een scheiding, een hertrouwen of de dood van de aangewezen voogd vraagt om een aanpassing. Dat kost doorgaans minder dan het opstellen van een nieuw testament, maar het is geen gratis handeling. Plan daarom testamentwijzigingen samen met andere notariële zaken zoals de aankoop van een huis, om de bezoeken samen te voegen.
Bewindvoering voor je kind: hoe bescherm je een erfenis?
Een kind dat op jonge leeftijd erft, kan dat geld wettelijk gezien niet zelf beheren. Dat doet de ouder, of bij afwezigheid van de ouder, de voogd. Maar wat als je wilt dat het geld professioneel of door een specifieke persoon wordt beheerd, los van de opvoedende voogd?
Dat is precies wat bewindvoering regelt in een testament. Je benoemt een bewindvoerder, iemand die het vermogen van het kind beheert totdat het kind een bepaalde leeftijd bereikt. Dat kan de voogd zijn, maar het hoeft niet. Sterker nog: het is soms verstandig om de rollen te scheiden. De beste opvoeder is niet altijd de beste financiële beheerder.
In het testament stel je de leeftijd in waarop het bewind eindigt. Dat kan 18 jaar zijn (de meerderjarigheid), maar ook 21, 25 of 30 jaar. Hoe later het bewind eindigt, hoe langer het vermogen beschermd wordt tegen onbezonnen beslissingen van een jonge volwassene. De bewindvoerder legt verantwoording af aan de kantonrechter, die toezicht houdt op het beheer van het vermogen.
De bewindvoerder is ook de persoon die namens het kind contracten afsluit, beleggingsbeslissingen neemt of het vermogen beheert totdat het kind oud genoeg is. Kies iemand die je vertrouwt én die er financieel verstand van heeft, of die bereid is deskundig advies in te winnen. Het is ook mogelijk een professionele bewindvoerder te benoemen, maar in de praktijk kiezen de meeste ouders voor een familielid of goede vriend.
Digitale nalatenschap: wachtwoorden, accounts en data
Na de digitale rompslomp die het bestaande artikel al noemt, is het de moeite waard om concreter te worden. Want “een overzicht maken” klinkt eenvoudig, maar de meeste mensen weten niet goed waar ze moeten beginnen.
Start met de financiële accounts: je bankrekeningen, beleggingsrekeningen, pensioenportalen en verzekeringspolissen. Noteer bij elk account de instelling, het rekeningnummer of polisnummer en hoe je nabestaanden toegang kunnen krijgen. Voor bankrekeningen betekent dit doorgaans een overlijdensakte en een verklaring van erfrecht: de bank regelt het daarna. Maar je nabestaanden moeten wél weten bij welke bank je zit.
Vergeet ook de digitale abonnementen niet. Streamingdiensten, clouddiensten, Spotify, een domeinnaam: ze worden maandelijks automatisch afgeschreven van je rekening. Na overlijden blijven die afschrijvingen doorgaan totdat iemand de abonnementen opzegt. Een lijst met actieve abonnementen en de bijbehorende inloggegevens bespaart je nabestaanden hoofdpijn.
E-mail is een bijzonder hoofdstuk. Veel mensen regelen een groot deel van hun financiële leven via e-mail. Hypotheekdocumenten, verzekeringspolissen, belastingcorrespondentie: het staat allemaal in de inbox. Als je nabestaanden geen toegang hebben tot je e-mail, missen ze mogelijk cruciale informatie over je vermogen en verplichtingen.
Voor social media heeft Facebook een gedenkpagina-optie waarmee je een vertrouwde persoon kunt aanwijzen die na je overlijden je account beheert of laat verwijderen. Google biedt een vergelijkbare optie via de inactieve accountmanager. Regel dit als het voor jou belangrijk is: het kost vijf minuten en het geeft je nabestaanden de controle over jouw online identiteit.
Een wachtwoordmanager zoals Bitwarden, 1Password of Dashlane is een goede plek om alles te centraliseren. Bewaar de hoofdsleutel (het master-wachtwoord) op een fysieke plek die je partner of naaste vertrouwenspersoon kent, of geef instructies in je testament over waar de toegangsgegevens te vinden zijn.
Levensverzekering en testament: hoe vullen ze elkaar aan?
Een levensverzekering en een testament zijn geen concurrenten: ze zijn aanvullingen. Maar je moet wel begrijpen wat elk doet, want anders kan er een onbedoelde overlap of juist een gat ontstaan.
Een overlijdensrisicoverzekering keert een bedrag uit aan de begunstigde als jij overlijdt binnen de looptijd. De begunstigde stel je in bij de verzekeraar, niet in je testament. Dit is een cruciaal punt. Als je in je testament je nieuwe partner aanwijst als erfgenaam, maar de begunstigde op de levensverzekering nog je ex-partner is (uit een eerdere relatie), dan krijgt die ex-partner de uitkering, ongeacht wat er in je testament staat. Controleer de begunstiging op je levensverzekering na elke grote levensverandering: een scheiding, hertrouwen, geboorte van een kind.
De uitkering van een levensverzekering valt buiten de nalatenschap als de begunstiging correct is geregeld. Dit heeft fiscale voordelen: de uitkering is doorgaans niet belast met erfbelasting, omdat het geen onderdeel is van de erfenis. Dat is een aanzienlijk voordeel bij grotere bedragen.
Hoeveel levensverzekering je nodig hebt, hangt af van je financiële situatie. Dekpunten zijn: het aflossen van de hypotheek, het vervangen van het wegvallende inkomen voor een aantal jaren, de kosten van kinderopvang en eventuele studiebijdrage. Een gangbare vuistregel is vijf tot tien keer het jaarinkomen, maar dat is slechts een startpunt. Laat je adviseren door een onafhankelijk financieel adviseur die jouw situatie kent.
Tot slot: bekijk testament en levensverzekering samen. Zorg dat de begunstigden op de verzekering overeenkomen met je wensen zoals vastgelegd in het testament, en pas beide aan als je situatie verandert. Dat is de enige manier om zeker te zijn dat het geld terechtkomt waar jij het wil hebben.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen professioneel financieel of juridisch advies. Raadpleeg een specialist voor jouw persoonlijke situatie.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp