Eczeem, in medische termen atopische dermatitis, is de meest voorkomende huidaandoening bij baby’s en jonge kinderen. Tot twintig procent van de kinderen in Nederland heeft ooit eczeem; bij de meeste kinderen begint het in het eerste levensjaar. Eczeem is droog, jeukend, ontstoken huid die de baby oncomfortabel maakt en ouders bezorgd. Gelukkig is eczeem in de meeste gevallen goed te behandelen en groeit een groot deel van de kinderen er vanzelf overheen. Dit artikel legt uit wat eczeem is, hoe je het herkent, wat de oorzaken zijn en hoe je het behandelt.
Wat is eczeem?
Atopische dermatitis (eczeem) is een chronische, recidiverende ontstekingsziekte van de huid waarbij de huidbarrière niet goed functioneert. De huid verliest vocht en raakt geïrriteerd door omgevingsprikkels die bij normale huid geen reactie veroorzaken, zoals zeep, stof, synthetische kleding of droge lucht. Het immuunsysteem reageert overdreven op deze prikkels, wat leidt tot ontsteking, roodheid en intense jeuk.
Eczeem maakt deel uit van de “atopische mars”, een reeks van allergische aandoeningen die vaak in een bepaalde volgorde optreden: eczeem in de baby- en peuterfase, voedselallergie in de kleuterleeftijd, hooikoorts en/of astma op latere leeftijd. Niet elk kind met eczeem doorloopt de volledige mars, maar het verband tussen de aandoeningen is aangetoond.
Hoe ziet eczeem eruit bij baby’s?
Eczeem heeft bij baby’s een karakteristiek patroon dat per leeftijd iets verschilt.
Baby’s (0-2 jaar): eczeem begint doorgaans op de wangen, het voorhoofd en de hoofdhuid. Later breidt het zich uit naar de buitenzijde van de armen en benen. De huid is rood, droog en ruig. In actieve fasen zijn er natte, korstende plekken (bij ernstig eczeem). De uitslag jeukt hevig, baby’s krabben of wrijven met het gezicht tegen lakens en kleding.
Peuters en kleuters (2-5 jaar): de uitslag verschuift naar de plooien, de binnenkant van de ellebogen, de knieholtes, de nek en de polsen. De huid wordt dikker en leerachtiger bij langdurig eczeem (lichenificatie).
Schoolkinderen: de plooien blijven een veelvoorkomende plek. Sommige kinderen groeien over het eczeem heen; anderen houden het tot in de volwassenheid.
Oorzaken en uitlokkende factoren
Eczeem heeft een erfelijke component: als een of beide ouders eczeem, hooikoorts of astma hebben, is de kans op eczeem bij het kind verhoogd. Er is geen enkele oorzaak maar een samenspel van genetische, immunologische en omgevingsfactoren.
Uitlokkende factoren (triggers) variëren per kind maar veelvoorkomende zijn:
Droge lucht: met name in de winter door centrale verwarming, de huid verliest meer vocht. Een luchtbevochtiger in de slaapkamer kan helpen.
Zeep en wasmiddelen: zeep verwijdert de beschermende vetlaag van de huid. Gebruik parfumvrije, milde wasproducten voor de baby en was kleding met geurvrij wasmiddel.
Warmte en zweten: warmte verergert de jeuk. Kleed de baby niet te warm; gebruik katoenen kleding.
Synthetische stoffen en wol: kunnen de huid irriteren. Katoen is de beste keuze voor kinderen met eczeem.
Voedselallergieën: bij circa tien tot dertig procent van de kinderen met matig tot ernstig eczeem speelt een voedselallergie een rol, met name koemelk, ei, noten en tarwe. Dit is met name relevant bij baby’s met ernstig eczeem dat niet reageert op standaardbehandeling. Testosteron bij het consultatiebureau of de kinderarts.
Huisstofmijt: een veelvoorkomende trigger voor oudere kinderen met eczeem.
Stress: bij oudere kinderen kunnen stress en vermoeidheid een opvlammering uitlokken.
Behandeling: de basis van eczeemverzorging
Eczeem wordt behandeld volgens een getrapt schema. De basis van elke eczeem behandeling is intensieve huidverzorging met emolliëntia (vochtinbrengende crèmes), ongeacht de ernst van het eczeem.
Emolliëntia (basiscrème): smeer de huid van de baby minstens twee keer per dag in met een dikke, parfumvrije vochtinbrengende crème of zalf. Goede opties zijn vaseline (petroleum jelly), cetomacrogolcrème, eucerin, CeraVe of vergelijkbare producten. Dikkere zalven (zoals vaseline) zijn effectiever dan dunne lotions maar minder makkelijk aan te brengen.
Smeer rijkelijk: veel ouders smeeren te weinig. De crème moet zichtbaar zijn op de huid na het aanbrengen. Een baby met eczeem kan gemakkelijk een tube crème van 250 gram per week verbruiken, dat is normaal bij goed gebruik.
Smeer direct na het bad: het beste moment om te smeren is binnen drie minuten na het bad (de “soak and seal” methode), de huid is dan nog vochtig en de crème houdt het vocht beter vast.
Bad of douche: gebruik lauw water (niet te warm) en een zeepvrij wasproduct (badolie of een milde cleanser zoals Cetaphil of Aveeno). Beperk de badduur tot maximaal tien minuten. Dep de huid droog, wrijf niet.
Corticosteroïdcrèmes: wanneer en hoe?
Als emolliëntia alleen niet voldoende zijn, worden corticosteroïdcrèmes (ook wel “cortisonzalf” of “steroïdcrème” genoemd) voorgeschreven door de huisarts. Corticosteroïden zijn ontstekingsremmend en zijn de effectiefste behandeling voor een actieve eczemopvlammering.
Er zijn verschillende sterktes: milde corticosteroïden (klasse 1, zoals hydrocortison 1%) zijn veilig voor het gezicht en de plooien. Sterkere crèmes (klasse 2-4) worden gebruikt voor het lichaam bij ernstiger eczeem. De arts schrijft de juiste sterkte voor op basis van de locatie en de ernst.
Angst voor corticosteroïden: veel ouders zijn terughoudend om corticosteroïden te gebruiken vanwege de angst voor bijwerkingen. Bij correct gebruik (juiste sterkte, op de juiste locatie, voor de juiste duur) zijn topische corticosteroïden veilig. Bijwerkingen (huidatrofie, pigmentverandering) treden op bij langdurig overgebruik van sterke crèmes, niet bij het correcte therapeutische gebruik. Onvoldoende behandeld eczeem dat voortdurend jeukt en krasbuien veroorzaakt, is schadelijker dan correct gebruik van corticosteroïden.
Vingertopmethode: gebruik één vingertophoeveelheid (FTU, fingertip unit, circa 0,5 gram) voor elk klein huidgebied. Eén FTU dekt één hand van een volwassene. Gebruik de juiste hoeveelheid, niet te weinig maar ook niet te veel.
Andere behandelingen
Calcineurineremners (Protopic, Elidel): niet-steroïdale ontstekingsremmende crèmes die kunnen worden gebruikt op het gezicht en de plooien als alternatief voor corticosteroïden bij langdurig gebruik. Worden voorgeschreven door de kinderarts of dermatoloog.
Antihistaminica: voor eczeem zijn antihistaminica minder effectief dan bij netelroos, de jeuk bij eczeem is niet primair histamine-gemedieerd. Sederende antihistaminica (voor de nacht) kunnen worden voorgeschreven als de jeuk de slaap ernstig verstoort.
Biologicals (dupilumab): voor ernstig eczeem dat niet reageert op andere behandelingen is dupilumab (Dupixent) beschikbaar. Het is een injecteerbaar biological dat de ontsteking bij atopische dermatitis sterk vermindert. In Nederland vergoed voor ernstig eczeem bij kinderen van zes jaar en ouder (en bij bepaalde criteria voor jongere kinderen).
Kleding en omgeving
Katoen: kleed de baby in zachte, 100% katoenen kleding. Was nieuwe kleding voor het eerste gebruik. Vermijd wol en synthetische stoffen direct op de huid.
Was kleding op 60 graden: dit doodt huisstofmijt. Gebruik geurvrij wasmiddel en geen wasverzachter (bevat parfums die de huid irriteren).
Nagels kort: knipt de nagels van de baby kort (als hij slaapt) om krabschade te beperken. Babywantjes ’s nachts kunnen ook helpen bij jonge baby’s die ernstig krabben.
Slaapkamer koel houden: een koel slaapkamer (18-20 graden) vermindert nachtelijk krabben door warmte-getriggerde jeuk.
Wanneer naar de huisarts of kinderarts?
Raadpleeg de huisarts als: het eczeem niet reageert op basisverzorging en vrij verkrijgbare crèmes; bij tekenen van een bacteriële huidinfectie (geelkorstjes, natte wondjes, toegenomen roodheid, koorts), een bacteriële superinfectie van eczeem wordt behandeld met antibiotica; bij vermoeden van een voedselallergie als uitlokkende factor; bij ernstig eczeem dat het slapen en de kwaliteit van leven ernstig beïnvloedt.
Verwijs door naar kinderarts of dermatoloog bij: eczeem dat niet reageert op behandeling met steroïden; vermoeden van voedselallergie die nader onderzoek vereist; ernstig eczeem dat biologicals overweegt.
Eczeem en voedingsallergie: de kip-en-ei relatie
Heeft eczeem bij een baby iets met voeding te maken? Soms wel. Maar de relatie is ingewikkelder dan veel ouders denken.
Bij een deel van de baby’s met matig tot ernstig eczeem, schattingen lopen uiteen van 10 tot 30 procent, speelt een voedselallergie een rol. Koemelkeiwit en ei zijn de meest voorkomende boosdoeners, gevolgd door tarwe, soja en pinda. Maar bij de meeste baby’s met licht eczeem is voeding geen factor. Het eczeem komt dan door een combinatie van genetische aanleg, een verstoorde huidbarrière en omgevingsprikkels als droge lucht, zeep en warmte.
Het probleem is dat een verstoorde huidbarrière bij eczeem de sensibilisatie voor voedingsallergieën kan bevorderen. Via de geïrriteerde huid kunnen eiwitten uit de omgeving, inclusief voedingseiwitten in stof of op handen van de verzorger, het immuunsysteem bereiken en een allergische reactie uitlokken. Dat is de omgekeerde kant van de relatie: niet het eten veroorzaakt het eczeem, maar het eczeem verhoogt de kans op een allergie. Vroege en consequente huidverzorging is daarom extra belangrijk, niet alleen voor de huid zelf maar ook als preventie van latere voedingsallergieën.
Wanneer is het zinvol om aan voeding te denken? Als het eczeem ernstig is, niet reageert op goede basisverzorging en corticosteroïden, en als het duidelijke opvlammingen kent rond bepaalde momenten. Niet als het eczeem licht is en redelijk reageert op smeren. Eliminatiediëten op eigen houtje beginnen, koemelk weglaten uit de voeding van een zogende moeder of overstappen op een speciaal flesvoedingsmerk, dat doe je niet zonder overleg met de huisarts of kinderarts. Niet elk eczeem is een allergie, en onnodig elimineren heeft nadelen voor de voeding van zowel moeder als baby.
Vermoed je een voedselallergie? De huisarts kan een verwijzing geven naar een kinderarts of kinderallergoloog. Allergietests bij jonge baby’s zijn niet altijd betrouwbaar, een voedselchallenge (gecontroleerd testen of het eczeem verbetert na weglaten en verergert na herinfroductie) is de gouden standaard.
Eczeem en slaap: de nachtelijke krabcirkel doorbreken
Overdag lukt het nog enigszins om het krabben te beperken. Afleiding helpt. Maar in de nacht, als de baby half slaapt, is er geen afleiding. De jeuk neemt toe door warmte onder het dek, en een baby krabkrabt totdat er wondjes zijn. Wondjes jeuken meer. De cirkel is rond.
Dat de baby slecht slaapt door eczeem, merken ouders direct. Maar minder bekend is dat ook ouders zelf daardoor slaaptekort oplopen, wat de draagkracht voor de dagelijkse eczeemroutine onder druk zet. Een zachte erkenning: eczeem bij een baby is soms gewoon uitputtend. Dat mag gezegd worden.
Wat helpt in de nacht? Een paar praktische dingen.
Babywantjes bij jonge baby’s zijn de meest directe manier om krabschade te voorkomen. Ze zijn verkrijgbaar als losse wantjes of als ingebouwd onderdeel van een pyjama. Nadeel: sommige baby’s vinden ze irritant. Probeer een zachte katoenen variant.
Eczeem-pyjama’s zijn speciale pyjama’s van glad, dicht geweven katoen die de huid beschermen. Sommige zijn behandeld met zilverionen die de bacteriegroei op de huid remmen, wat relevant is omdat Staphylococcus aureus-bacteriën op geëczemiseerde huid een rol spelen bij het in stand houden van de ontsteking. Er zijn ook nat-wrap-pyjama’s: vochtige binnen-pyjama en droge buiten-pyjama die samen een koel, hydraterende laag vormen. Deze techniek heet wet wrapping en wordt gebruikt bij ernstig eczeem. Doe dit alleen na overleg met de huisarts of verpleegkundig specialist.
Kamertemperatuur: een slaapkamer van 18 tot 20 graden is koeler dan de meeste ouders gewend zijn, maar voor een kind met eczeem kan dit echt een verschil maken. Warmte is een van de sterkste triggers voor jeuk. Een licht deken in plaats van een dikke is beter dan koude lucht met een dikke pyjama.
Smeren voor het slapengaan: een extra portie dikke zalf vlak voor het naar bed gaan helpt de huid vochtig te houden gedurende de nacht. Vaseline of een vette zalf werkt bij veel kinderen beter dan een waterige crème, die sneller uitdroogt.
Eczeem op de crèche of school: hoe bespreek je dit?
Je kind gaat naar de opvang en je wil dat de medewerkers begrijpen wat eczeem is, hoe het eruit ziet en wat ze moeten doen. Niet alle leidsters en leerkrachten hebben ervaring met eczeem. Sommigen schrikken van de rode plekken of denken ten onrechte dat het besmettelijk is. Eczeem is dat niet.
Een gesprek met de groepsleiding bij de start is de meest effectieve aanpak. Een paar punten die het waard zijn te noemen.
Eczeem is niet besmettelijk. Andere kinderen lopen niets op. Dat is een veelgehoord misverstand dat je het beste direct wegneemt.
Je kind mag smeren als dat nodig is. Vraag of de leidster een kleine tube basiscrème wil aanbrengen na zwemmen of buitenspelen in de zon, momenten waarop de huid extra uitdroogt. Geef een reserve tube mee en schrijf de naam van je kind erop.
Krabben is een reactie op jeuk, geen gewoonte en geen slechte opvoeding. Sommige kinderen krabben zichzelf tijdens de slaap op de opvang of bij vermoeidheid. Afleiding biedt meer dan verboden.
Bij een opvlammering kan het zijn dat je kind onrustiger is dan normaal, minder goed slaapt en prikkelbaarder reageert. Dat heeft niets met gedrag of karakter te maken. Een berichtje als het een drukke dag was, is fijn om te ontvangen.
Op school speelt er soms ook een sociaal aspect. Kinderen met zichtbaar eczeem, met name in het gezicht of op de handen, kunnen vragen krijgen van klasgenootjes. Ze kunnen onzeker worden over hun uiterlijk. Praat thuis regelmatig over hoe het gaat op school, niet alleen over de huid, maar ook over hoe het voelt.
Prognose: wanneer groeit een kind er overheen?
De meest gestelde vraag die ouders van een baby met eczeem hebben: gaat dit over? Het antwoord is voor de meeste kinderen ja.
Circa 60 tot 70 procent van de kinderen met eczeem ziet de klachten significant verbeteren of verdwijnen voor het tiende levensjaar. Bij een deel verdwijnt het eczeem al voor het vijfde. Er is geen manier om precies te voorspellen wanneer en voor wie het overgaat.
Kinderen met mild eczeem dat goed reageert op basisverzorging, hebben de beste kansen op een vroeg herstel. Bij kinderen met ernstig eczeem, vroeg begin in het eerste levensmaand, en gelijktijdige voedselallergie of astma, duurt het doorgaans langer.
Een deel van de kinderen houdt eczeem tot in de volwassenheid. Dat is geen falen van de behandeling. Het is gewoon hoe het immuunsysteem van dat kind werkt. De aanpak verandert dan mee: zelfzorg, inzicht in eigen triggers, weten hoe en wanneer te behandelen. Tieners en jongvolwassenen met eczeem hebben baat bij goede informatie over hun eigen huid, zodat ze niet afhankelijk blijven van ouders maar zelf kunnen bijsturen.
Tot slot: eczeem verbetert voor de meeste kinderen met de jaren. De huidbarrière rijpt, het immuunsysteem kalibreert. Je doet er alles aan met goede huidverzorging en correcte behandeling, en dan wacht je. Dat is soms het moeilijkste deel.
Afsluiting
Eczeem bij een baby is niet gevaarlijk, maar het is ook niet niks. De jeuk, de slaaptekorten, de dagelijkse zorguitine en de onzekerheid of iets wat je doet helpt of niet: dat telt op. Wat helpt is weten wat je doet en waarom. Consequent smeren, de juiste crème, corticosteroïden op het juiste moment en op de juiste plek. En een huisarts die je vertrouwt als het toch niet lukt. Er is altijd een volgende stap als de ene aanpak niet werkt.
Eczeem is vermoeiend. Voor je baby, die jeukt en slecht slaapt. En voor jou, die er elke dag mee bezig bent. Dat is iets om te erkennen, niet te bagatelliseren. Ouders van kinderen met eczeem geven structureel minder slaap op dan andere ouders. Dat mag je moeilijk vinden.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp