Kinderziekten zijn infectieziekten die bij kinderen veel voorkomen en die doorgaans een mild beloop hebben maar voor ouders zorgwekkend kunnen zijn. Sommige klassieke kinderziekten, zoals mazelen, polio en rodehond, zijn in Nederland grotendeels uitgebannen dankzij het rijksvaccinatieprogramma. Andere, zoals waterpokken, roodvonk en hand-voet-mond-ziekte, komen nog regelmatig voor. Dit artikel geeft een overzicht van de meest voorkomende kinderziekten: hoe je ze herkent, hoe ze behandeld worden en wanneer je naar de dokter gaat.
Waterpokken (varicella)
Waterpokken is een van de meest besmettelijke ziekten die er is, het virus (varicella-zostervirus, VZV) verspreidt zich via druppels in de lucht en via direct contact met de blaasjes. Vrijwel elk kind dat niet gevaccineerd is en niet eerder waterpokken heeft gehad, krijgt het bij blootstelling.
Symptomen: de ziekte begint met koorts, moeheid en algeheel onwel zijn. Na één tot twee dagen verschijnen er rode vlekjes die zich snel ontwikkelen tot jeukende blaasjes gevuld met helder vocht. Na een dag of twee drogen de blaasjes in tot korstjes. De uitslag verschijnt in golven over een periode van drie tot vijf dagen, zodat er tegelijkertijd vlekjes, blaasjes en korstjes aanwezig zijn. Typische plekken: romp, hoofd, gezicht, en vaak ook in de mond en op de slijmvliezen.
Besmettelijkheid: de patiënt is besmettelijk van twee dagen voor het verschijnen van de eerste vlekjes tot alle blaasjes zijn ingedroogd tot korstjes. Thuis houden uit school of opvang is noodzakelijk gedurende de besmettelijke periode.
Behandeling: waterpokken heeft geen specifieke behandeling, het is een virus en antibiotica werken niet. De behandeling richt zich op de symptomen: antihistaminicum tegen de jeuk (overleg met de apotheker), koorts koud afdekken of paracetamol, nagels kort knippen om krabwonden en infectie van de blaasjes te voorkomen, huid droog houden. Laat de korstjes met rust, krabben laat littekenvorming zien.
Complicaties: bij de meeste kinderen verlopen waterpokken mild. Complicaties zijn zeldzaam maar kunnen ernstig zijn: bacteriële huidinfectie (door krabben), longontsteking, hersenvliesontsteking. Risicofactoren voor ernstige complicaties: baby’s jonger dan één maand, kinderen met een verzwakt immuunsysteem, zwangere vrouwen die niet immuun zijn. Ga bij deze groepen altijd naar de huisarts. Na waterpokken blijft het virus latent in het zenuwstelsel; bij reactivering (op latere leeftijd, bij stress of verminderde weerstand) ontstaat gordelroos.
Vaccinatie: in Nederland maakt het waterpokken-vaccin geen deel uit van het rijksvaccinatieprogramma maar is het op eigen kosten beschikbaar via de huisarts. In veel andere landen (VS, Canada, Australië, Duitsland) is het vaccin wel standaard.
Roodvonk (scarlatina)
Roodvonk is een bacteriële infectie veroorzaakt door groep A Streptokokken, dezelfde bacterie die keelontsteking veroorzaakt. Het komt het meest voor bij kinderen van vijf tot vijftien jaar.
Symptomen: hoge koorts, keelpijn, pijnlijke rode keel met soms witte of gele vlekjes (streptokokken keelontsteking). Na één tot twee dagen verschijnt er een rode, schuurpapierachtige uitslag, die begint op de romp en zich verspreidt naar de armen en benen. De huid voelt aan als schuurpapier. Kenmerkend is de “aardbeitong”, een rood, gebobbelde tong die lijkt op een aardbei. Het gezicht is rood maar rondom de mond is er een kring van ongekleurde huid (het “perimondale blekend fenomeen”).
Behandeling: roodvonk wordt behandeld met antibiotica (doorgaans penicilline of amoxicilline gedurende tien dagen). Antibiotica versnellen het herstel, voorkomen complicaties en verkorten de besmettelijke periode. Na 24 uur antibiotica is het kind doorgaans niet meer besmettelijk. Voltooi altijd de volledige kuur.
Complicaties: zonder behandeling kan roodvonk leiden tot reuma (gewrichtsontsteking) en niercomplicaties, een reden om bij vermoeden van roodvonk altijd naar de huisarts te gaan.
Hand-voet-mondziekte (HVMZ)
Hand-voet-mondziekte is een virale infectie (enterovirus, met name coxsackievirus A16) die veel voorkomt bij kinderen onder de tien jaar, met name in de zomer en het vroege najaar.
Symptomen: koorts, keelpijn en algeheel onwel zijn gedurende één tot twee dagen. Daarna verschijnen er pijnlijke zweertjes in de mond (op de tong, het tandvlees en de binnenzijde van de wangen) en een uitslag van kleine blaasjes of rode vlekjes op de handen (met name de handpalmen) en de voeten (met name de voetzolen). Soms ook op de billen en rondom de mond.
Behandeling: geen specifieke behandeling. De ziekte geneest vanzelf na vijf tot zeven dagen. Pijnstilling (paracetamol) bij koorts en pijn. Ijsklontjes of ijspops kunnen de pijn in de mond verlichten. Zorg voor voldoende vochtinname, pijn in de mond kan drinken bemoeilijken.
Besmettelijkheid: het virus verspreidt zich via speeksel, ontlasting en vloeistof uit de blaasjes. Kinderen zijn besmettelijk zolang ze koorts hebben en blaasjes. Thuis houden uit school of opvang tot de koorts weg is en de blaasjes zijn opgedroogd.
Kinkhoest (pertussis)
Kinkhoest is een ernstige, besmettelijke luchtweginfectie veroorzaakt door de bacterie Bordetella pertussis. Het is opgenomen in het rijksvaccinatieprogramma (als onderdeel van de DKTP-vaccinatie), maar ook gevaccineerde kinderen kunnen kinkhoest krijgen (de vaccinatiebescherming neemt af na enkele jaren).
Symptomen: begint als een gewone verkoudheid met hoest. Na één tot twee weken ontwikkelt de hoest zich in typische hoestaanvallen: een reeks van hevige hoestbuien achter elkaar gevolgd door een piepende inademing (de “kink”). De aanvallen kunnen zo hevig zijn dat het kind blauw aanloopt, braakt of het bewustzijn verliest. De hoestaanvallen kunnen weken tot maanden aanhouden, kinkhoest wordt ook wel “de honderddag hoest” genoemd.
Gevaarlijkst voor: baby’s jonger dan zes maanden. Bij baby’s kan de typische “kink” ontbreken en uit kinkhoest zich in ademstops (apneu). Kinkhoest bij jonge baby’s is een medische spoedsituatie.
Behandeling: antibiotica (erythromycine of azithromycine) verminderen de besmettelijkheid maar hebben weinig effect op het beloop van de ziekte eenmaal de hoestaanvallen zijn begonnen. Bij jonge baby’s is ziekenhuisopname soms nodig voor monitoring van de ademhaling.
Preventie: vaccinatie via het RVP (DKTP op 6 weken, 3, 4 en 11 maanden). Zwangere vrouwen worden aanbevolen zich te laten vaccineren in het derde trimester om antistoffen door te geven aan de baby (cocoonstrategie).
Vijfde ziekte (erythema infectiosum)
De vijfde ziekte is een virale infectie veroorzaakt door parvovirus B19. Ze heet de “vijfde ziekte” omdat ze in de historische classificatie van kinderziekten de vijfde op de lijst was.
Symptomen: koorts, moeheid en een loopneus gedurende enkele dagen. Daarna verschijnt een kenmerkende rode uitslag op de wangen, “Slapped cheek” (geslagen wang) is de Engelse naam. De wangen zijn felrood terwijl de neus en de kin normaal van kleur zijn. Vervolgens verspreidt de uitslag zich als een kanten patroon over de romp en armen.
Bij kinderen verlopen de meeste gevallen mild. Bij volwassenen kan parvovirus B19 gewrichtspijn veroorzaken. Gevaarlijk bij zwangere vrouwen: als een zwangere vrouw voor het eerst parvovirus B19 oploopt, is er een risico op foetale anemie en soms miskraam of hydrops foetalis. Bespreek blootstelling met de verloskundige als je zwanger bent.
Behandeling: geen specifieke behandeling; geneest vanzelf.
Gordelroos bij kinderen
Gordelroos (herpes zoster) is een reactivering van het waterpokkenvirus (VZV) dat na de primaire infectie latent blijft in de zenuwknopen. Gordelroos bij kinderen is zeldzaam maar komt voor, met name bij kinderen die waterpokken hebben gehad voor hun eerste levensjaar (de immuniteit was toen nog onvolledig).
Symptomen: een pijnlijke, eenzijdige blaasjesuitslag langs een zenuwbaan, doorgaans op de romp, het hoofd of een arm of been. Bij kinderen is gordelroos doorgaans minder pijnlijk dan bij volwassenen.
Behandeling: raadpleeg altijd de huisarts. Antivirale medicatie (aciclovir) kan worden voorgeschreven, met name als de ziekte de ogen of het gezicht betreft.
Wanneer naar de huisarts?
Bij kinderziekten: ga altijd naar de huisarts of bel bij: koorts boven 40 graden Celsius; koorts bij een baby jonger dan drie maanden; koorts die niet daalt met paracetamol; moeilijk wakker te krijgen kind; een kind dat niet meer wil drinken; huiduitslag gecombineerd met stijve nek (mogelijke hersenvliesontsteking, spoed); plotseling schril huilen bij een baby; ademhalingsmoeilijkheden; een glastest-positieve uitslag (rode vlekken die niet wegdrukken, purpura, mogelijke meningokokken).
De glastest: druk een transparant glas of wijsvinger stevig op de rode vlekken. Als de vlekken niet wegdrukken onder druk, is het purpura, een alarmsignaal voor een ernstige infectie (meningokokkensepsis). Bel dan direct 112.
Mazelen: de terugkeer van een ziekte die bijna verdwenen was
Een paar decennia geleden dacht bijna iedereen dat mazelen voorbij waren. In Nederland waren de uitbraken zeldzaam, en de meeste ouders kenden de ziekte alleen van verhalen van hun eigen ouders. Maar mazelen zijn terug. In Europa zijn er de afgelopen jaren meerdere grote uitbraken geweest, ook in Nederland. Dat heeft alles te maken met een dalende vaccinatiegraad in bepaalde regio’s.
Mazelen begint als een gewone bovenste luchtweginfectie: hoge koorts, loopneus, een droge kuch, rode ogen. Na drie tot vijf dagen verschijnt de kenmerkende uitslag: vlekken die beginnen achter de oren en zich over het gezicht, de romp en de ledematen verspreiden. De vlekken versmelten, de huid is vurig rood. In de mond zijn soms kleine witte vlekjes zichtbaar, Koplikvlekken, die bijna kenmerkend zijn voor mazelen.
De meeste volwassenen denken aan mazelen als een onschuldige kinderziekte. Dat klopt voor een deel. Bij gezonde kinderen is het beloop doorgaans goed. Maar de complicaties zijn niet niks: longontsteking treedt op bij circa 1 op de 20 gevallen, hersenvliesontsteking bij 1 op de 1000. En er is een zeldzame maar dodelijke complicatie, SSPE (subacute scleroserende panencefalitis), een progressieve hersenziekte die pas jaren na de infectie optreedt. Baby’s die mazelen krijgen voor hun eerste levensjaar, lopen het hoogste risico op SSPE.
Het BMR-vaccin (bof, mazelen, rodehond) biedt bescherming. In Nederland wordt het gegeven op veertien maanden en opnieuw rond het vierde levensjaar. Twee doses geven een bescherming van meer dan 97 procent. Kinderen jonger dan veertien maanden zijn nog niet gevaccineerd en daarmee kwetsbaar, een reden te meer om ervoor te zorgen dat iedereen in de omgeving van een jonge baby beschermd is.
Bof en rodehond: twee ziekten die de meeste ouders nog nooit hebben gezien
Bof en rodehond zijn, net als mazelen, ziekten die door het BMR-vaccin vrijwel zijn verdwenen uit Nederland. Maar ‘vrijwel verdwenen’ betekent niet ‘uitgebannen’. Beide virussen circuleren nog altijd wereldwijd en kunnen terugkomen als de vaccinatiegraad daalt.
Bof is een infectie van de speekselklieren, met name de parotisklieren, de klieren vlak voor en onder de oren. Het gezicht wordt gezwollen en bolrond, vooral aan de kaken. Dat ziet er spectaculair uit. Bij kinderen verloopt bof doorgaans mild, maar bij volwassen mannen kan het leiden tot orchitis, een ontsteking van de teelballen, die in zeldzame gevallen vruchtbaarheidsproblemen geeft. Hersenvliesontsteking is een andere, zeldzamere complicatie.
Rodehond (rubella) is voor kinderen zelf een milde ziekte: lichte koorts, kleine roze vlekjes, opgezette lymfeklieren achter de oren en in de nek. Maar rodehond tijdens een zwangerschap is een ander verhaal. Als een zwangere vrouw die nooit immuun is geworden rodehond oploopt, zeker in het eerste trimester, bestaat er een groot risico op aangeboren afwijkingen: doofheid, hartafwijkingen, staar. Dat is waarom het rodehond-vaccin in het RVP zit: niet primair om het kind te beschermen, maar om te voorkomen dat zwangere vrouwen worden besmet via hun omgeving.
Beide ziekten zijn geen reden tot paniek, zolang het schema wordt gevolgd. Maar ze zijn een goed voorbeeld van waarom vaccineren meer is dan alleen bescherming van de individuele persoon.
Infectiepreventie thuis: hoe begrens je verspreiding binnen het gezin?
Je kind heeft iets, de uitslag is net begonnen of de koorts piekt. En je hebt nog twee andere kinderen thuis. Of een pasgeboren baby. Hoe voorkom je nu dat iedereen het krijgt?
Het eerlijke antwoord is: bij de meest besmettelijke kinderziekten, zoals waterpokken en hand-voet-mondziekte, is verspreiding binnen een gezin bijna niet tegen te houden. De besmettelijkheid begint al voordat de uitslag zichtbaar is. Tegen de tijd dat je weet wat je kind heeft, heeft de rest van het gezin de kans al gelopen.
Toch zijn er dingen die je kunt doen om de kans te verkleinen en de schade te beperken.
Handhygiëne is de meest effectieve maatregel bij de meeste infecties. Was handen grondig na elk contact met een ziek kind, na het verschonen van luiers, na het snuiten van neuzen. Alcohol-gebaseerde handgel werkt goed bij de meeste virussen, maar niet bij alle. Norovirus en sommige enterovirussen overleven handgel. Zeep en water werkt beter.
Gebruik aparte handdoeken en beddengoed voor het zieke kind. Linnen van een kind met waterpokken of roodvonk bij 60 graden wassen doodt de meeste ziekteverwekkers.
Scheiden van het zieke kind van de rest is zelden volledig haalbaar in een gemiddeld gezin, maar het beperken van speekseldeling (eigen drinkbekers, geen gedeelde lepels) en nauw gezichtscontact helpt bij druppelinfecties zoals kinkhoest en roodvonk.
Pasgeboren baby’s verdienen speciale aandacht. Is er een ouder kind ziek thuis en heb je ook een baby jonger dan drie maanden? Neem dan contact op met de huisarts, zelfs als de baby nog geen symptomen heeft. Kinkhoest en waterpokken kunnen bij jonge baby’s ernstig verlopen.
Luchten van de ruimte werkt ook. Verse lucht verdunt de concentratie druppels in de lucht bij druppelinfecties. Dat is geen wondermiddel, maar het heeft een klein aantoonbaar effect.
Afsluiting
Kinderziekten zijn een vast onderdeel van het opgroeien. De meeste verlopen mild, maar het loont om ze te kennen, niet om te schrikken maar om te weten wanneer je rustig thuis kunt blijven en wanneer een telefoontje naar de huisarts op zijn plaats is. De glastest bij huiduitslag, koorts bij een baby jonger dan drie maanden, ademhalingsmoeilijkheden, een kind dat niet meer wil drinken: dit zijn de signalen waarbij je niet afwacht. Al het andere los je doorgaans op met paracetamol, water en geduld.
Kinderziektes zijn verwarrend omdat ze er bij elk kind anders uitzien. Hetzelfde virus geeft bij het ene kind een milde verkoudheid en bij het andere kind drie dagen hoge koorts. Dat maakt het lastig om te zeggen wat normaal is. Vertrouw op je gevoel als ouder, gebruik de richtlijnen als houvast, en bel bij twijfel. Er is geen domme vraag als het om je kind gaat.
Wat ook helpt: houd bij wat je kind heeft gehad. Waterpokken, roodvonk, hand-voet-mondziekte, ze mogen maar één keer voorkomen (meestal). Als je weet wat je kind al heeft gehad, weet je ook sneller wat het nu waarschijnlijk niet is.
En voor de meeste kinderziektes geldt: thuis verzorgen, rust geven, genoeg drinken, en wachten tot het over is. Dat is geen niets doen. Dat is precies het goede doen.
Tot slot een praktische tip: maak een foto als je kind een uitslag heeft die je niet herkent. Stuur die foto naar de huisarts of gebruik een beeldbellen-app. Veel huisartsenpraktijken accepteren dit tegenwoordig. Een beeld zegt meer dan een beschrijving, en het bespaart jullie een rit naar de praktijk als het toch iets onschuldigs blijkt te zijn.
Kinderziektes zijn ook onderdeel van de kindertijd. Ze leken vroeger erger dan ze nu zijn, deels omdat de gevolgen ernstiger waren, deels omdat we minder konden doen. Nu weten we meer, kunnen we meer, en zijn de meeste kinderziektes goed te doorstaan. Dat is geen reden voor zorgeloosheid, maar wel voor perspectief.
Je kind wordt ziek. Dat hoort erbij. En als het voorbij is, is het voorbij. Dat is ook iets.
Als ouder leer je ook de signalen van je eigen kind kennen. Hoe ziet zijn koorts eruit? Is hij actief of hangt hij erbij? Drinkt hij nog? Die vragen beantwoord jij beter dan welke app ook. Jij kent hem. Vertrouw daarop, ook als de koorts hoog is en de dag lang duurt.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp