Het consultatiebureau is voor de meeste Nederlandse ouders een vertrouwd onderdeel van de eerste jaren van hun kind. Maar wat gebeurt er nu precies bij een bezoek aan het consultatiebureau? Waarom zijn die bezoeken zo belangrijk? En wat kun je verwachten bij elk contact? Dit artikel bespreekt het schema van de consultatiebureaubezoeken, wat er bij elk bezoek wordt gecontroleerd en gemeten, welke vaccinaties worden gegeven en wanneer je je zorgen kunt bespreken.
Wat is het consultatiebureau?
Het consultatiebureau (ook wel Jeugdgezondheidszorg of JGZ) is een onderdeel van de publieke gezondheidszorg in Nederland dat zich richt op de gezondheid, groei en ontwikkeling van kinderen van nul tot vier jaar. Na het vierde jaar neemt de GGD of schoolarts de rol over. Het consultatiebureau wordt gerund door jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen die gespecialiseerd zijn in de gezondheid en ontwikkeling van jonge kinderen.
De bezoeken zijn gratis en niet verplicht, maar worden sterk aanbevolen. Ze bieden ouders de kans om vragen te stellen over de groei, voeding, slaap, gedrag en ontwikkeling van hun kind, terwijl de professional de gezondheid van het kind systematisch volgt over tijd. Een consultatiebureau is geen huisarts: je gaat er niet heen als je kind ziek is. Wel signaleert het consultatiebureau problemen in de ontwikkeling vroeg, zodat tijdig kan worden ingegrepen.
Het schema van consultatiebureau-bezoeken
Het standaard schema bevat ruim tien contactmomenten in de eerste vier jaar van het leven van het kind. De exacte frequentie kan per regio licht variëren, maar het basisprogramma is landelijk vastgesteld. Naast de reguliere bezoeken op het bureau zijn er ook huisbezoeken door de kraamzorg en soms een vroeg telefonisch contact vanuit het consultatiebureau.
Eerste weken: kraamperiode en vroeg contact
In de eerste week na de geboorte is er contact via de kraamzorg. De kraamverzorgende kijkt naar het gewicht van de baby, signaleert eventuele problemen en adviseert over voeding en verzorging. Ze meldt de geboorte aan bij het consultatiebureau, dat vervolgens contact opneemt.
Hielprik (3 tot 5 dagen): de hielprik is geen consultatiebureaubezoek maar een apart screeningsprogramma. Een verpleegkundige pikt een paar druppels bloed uit de hiel van de baby en stuurt dit in voor analyse. De hielprik screent op 26 zeldzame maar ernstige erfelijke aandoeningen, waaronder fenylketonurie (PKU), hypothyreoïdie en cystic fibrosis. Als er een afwijking wordt gevonden, volgt snel aanvullend onderzoek.
Gehoorscreening (2 tot 6 weken): de gehoorscreening wordt thuis of op het consultatiebureau gedaan. Kleine oortjes krijgen een zachte toon aangeboden en een sensor meet of de cochlea reageert. Deze test heet OAE (otoakoestische emissie). Als de test niet slaagt, volgt een tweede test en eventueel doorverwijzing naar een audioloog. Vroegtijdige opsporing van gehoorverlies is cruciaal voor de taalontwikkeling.
2 weken: eerste bezoek consultatiebureau
Het eerste bezoek vindt rond twee weken na de geboorte plaats, soms iets later. Bij dit bezoek staan de eerste indruk van groei en gedij centraal. De jeugdverpleegkundige of arts meet het gewicht, de lengte en de hoofdomtrek van de baby en tekent deze in op de groeicurve. De groeicurve is een standaard grafiek waarop de groei van het kind wordt vergeleken met leeftijdsgenoten. Een afwijkende groei kan een signaal zijn van ondervoeding, overvoeding of een onderliggende aandoening.
Voeding is een centraal onderwerp bij dit bezoek: de verpleegkundige vraagt hoe de borstvoeding verloopt of hoe de kunstvoeding gaat. Problemen met aanhaken, pijnlijke tepels, onvoldoende gewichtstoename of een baby die altijd honger lijkt te hebben, worden besproken en zo nodig wordt doorverwezen naar een lactatiekundige.
Lichamelijk onderzoek: de arts of verpleegkundige luistert naar het hart en de longen van de baby, bekijkt de navel (is die goed drooggevallen?), controleert de heupen op tekenen van heupdysplasie en bekijkt de spierspanning en reflexen. Bij jongetjes wordt gecontroleerd of de testikels zijn ingedaald.
6 weken: second opinion na de kraamperiode
Rond zes weken vindt een uitgebreid bezoek plaats. Dit is voor veel ouders een belangrijk moment, want zes weken na de bevalling is ook het moment waarop veel moeders de nacontrole bij de verloskundige of gynaecoloog hebben. Het lichaam herstelt, de kraamperiode is voorbij, en de nieuwe routine van ouder zijn begint te landen, of juist niet.
Bij de baby wordt opnieuw het gewicht, de lengte en de hoofdomtrek gemeten. De arts doet een uitgebreid lichamelijk onderzoek. Aandacht gaat naar de heupen (tweede heupdysplasiescreening), het gezichtsvermogen (volgt de baby al een gezicht?), sociale glimlach (glimlacht de baby al als reactie op aandacht?) en motorische ontwikkeling. De arts kijkt ook naar de schedel: tekenen van voorkeurshouding (altijd naar dezelfde kant kijken) of een afgeplat achterhoofd (plagiocefalie) kunnen worden gesignaleerd.
Voor de ouders is dit ook een moment om te bespreken hoe het gaat: vermoeidheid, vragen over slaap van de baby, de overgang naar kunstvoeding als borstvoeding niet lukt, en signalen van babyblues of een postnatale depressie bij de moeder.
3 maanden: motorische mijlpalen en eerste vaccinaties
Bij het bezoek rond drie maanden zijn de eerste vaccinaties een belangrijk onderdeel. In Nederland vallen de eerste vaccinaties binnen het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) en zijn ze gratis. Bij drie maanden krijgt de baby de eerste DTP-HIB-Hep-B vaccinatie, ook wel de 6-in-1 vaccinatie genoemd, die beschermt tegen difterie, tetanus, pertussis (kinkhoest), Haemophilus influenzae type b, polio en hepatitis B. Tegelijk wordt de pneumokokkenvaccinatie (PCV) gegeven, die beschermt tegen ernstige infecties door de pneumokokkenbacterie.
De motorische ontwikkeling op drie maanden: de baby houdt het hoofd al beter recht als hij wordt opgetild. In buikligging heft hij het hoofd kort op. Hij volgt bewegende objecten met zijn ogen. Sociaal: de baby glimlacht terug en maakt geluiden als reactie op stem.
De verpleegkundige vraagt naar slaapgewoonten en geeft advies over veilig slapen (op de rug, in een eigen wiegje, in de kamer van de ouders, zonder losse voorwerpen).
4 maanden: vervolg vaccinaties
Bij vier maanden volgt de tweede ronde van de DTP-HIB-Hep-B en PCV vaccinaties. De arts of verpleegkundige bespreekt de motorische en sociale ontwikkeling. De baby begint te pakken, te rollen (van buik naar zij) en reageert sterk op stemmen en gezichten. Rond vier maanden treedt bij sommige baby’s een tijdelijke periode van frequent huilen op, de vierde sprongfase, die het gevolg is van een snelle neurologische ontwikkeling. Het consultatiebureau kan uitleg geven en geruststellen.
6 maanden: halverwege het eerste jaar
Het bezoek bij zes maanden is een mijlpaal: de baby is halverwege het eerste levensjaar en begint (of heeft al begonnen) met bijvoeding. De jeugdarts bespreekt hoe de introductie van vaste voeding verloopt. Adviezen over allergeenintroductie (pinda, ei, gluten vroeg introduceren om de kans op allergie te verminderen) worden vaak bij dit bezoek gegeven.
Motorisch: de meeste baby’s kunnen op zes maanden rechtop zitten met steun, rollen beide kanten op en pakken actief speelgoed. Sommige baby’s zijn al begonnen met kruipen of voorwaarts bewegen.
Bij zes maanden volgt de derde ronde van de DTP-HIB-Hep-B vaccinatie, maar de PCV-vaccinatie volgt pas bij 11 maanden.
IJzertekort: bij borstgevoede baby’s die nog niet met ijzerrijke bijvoeding zijn begonnen, kan ijzertekort aan de orde worden gesteld. Moedermelk bevat weinig ijzer. De opgebouwde ijzerreserves vanuit de zwangerschap raken op rond zes maanden.
9 maanden: kruipen, klauteren en taal
Op negen maanden wordt geen vaccinatie gegeven, maar het consult is waardevol voor de beoordeling van de motorische en taalontwikkeling. De meeste baby’s kruipen actief, trekken zich op aan meubels en staan soms al met steun. Ze begrijpen “nee” en hun naam. Ze pruttelpraten en maken combinaties van klanken.
De arts test ook de fijne motoriek: pakt de baby een klein object op met duim en wijsvinger (pincetgreep)? Dat is een belangrijke mijlpaal rond negen maanden. De pincetgreep is een teken van goede neurologische rijping.
Heupdysplasiescreening: als er eerder een risicofactor was (stuitligging, familiair heupdysplasie), wordt controle via echo of röntgen besproken.
11 maanden: bijna een jaar
Rond elf maanden volgt de PCV-herhalingsvaccinatie. Veel kinderen zijn bijna of al aan het lopen. De taalstimulering is een aandachtspunt: begrijpt het kind eenvoudige opdrachten? Brabbelt het actief? Zijn er twee of meer verschillende lettergrepen in gebruik?
14 maanden: lopen en woordenschat
Bij 14 maanden loopt de meeste kinderen zelfstandig of bijna zelfstandig. Ze gebruiken een of meerdere woorden met betekenis. De jeugdarts beoordeelt de taalontwikkeling en de motoriek. Bij dit bezoek worden ook de vaccins van het tweede deel van het RVP gegeven: BMR (bof, mazelen, rodehond) en de MenACWY-vaccinatie (meningokokken). Dit zijn de vaccins die beschermen tegen ernstige infectieziekten die bij jonge kinderen gevaarlijk kunnen zijn.
De jeugdarts stelt de ouders vragen via een gestructureerde vragenlijst (de SDQ of vergelijkbaar instrument) over het gedrag en de sociaal-emotionele ontwikkeling. Worden er zorgen gesignaleerd, dan volgt doorverwijzing naar een logopedist, fysiotherapeut of kinderpsycholoog.
2 jaar: peuter in volle groei
Het bezoek bij twee jaar staat in het teken van de peuter: een kind dat loopt, rent, klimt, begint te praten en zijn grenzen aftast. De jeugdarts bespreekt de woordenschat (bij twee jaar minimaal 50 woorden en begint zinnen te maken), de motoriek (traplopen, puntpenselen, tekenen), het spel (begint met symbolisch spel, doet alsof) en de sociale ontwikkeling (speelt naast andere kinderen, toont empathie).
Signalen van autismespectrumstoornis (ASS) worden bij dit bezoek actief beoordeeld via vragen over oogcontact, glimlachen, reageren op naam en imitatiegedrag.
Voeding bij de peuter: de jeugdarts bespreekt mogelijke knelpunten in de voeding, zoals extreem kieskeurig eten, onvoldoende groenteinname of te veel snoep. Groeicurven worden bijgewerkt en vergeleken met de trend over de jaren.
3 jaar: voorbereiden op de peuterspeelzaal of kinderopvang
Bij drie jaar wordt de complete taalontwikkeling beoordeeld: spreekt het kind in meervoudige zinnen, is het verstaanbaar voor vreemden? Zo niet, dan is doorverwijzing naar de logopedist aan de orde. Het kind wordt ook gevraagd simpele opdrachten uit te voeren en tekeningen te maken.
Dit bezoek is ook een moment om de voorbereiding op de basisschool te bespreken: is het kind zindelijk? Hoe gaat het in de groep? Zijn er signalen van een ontwikkelingsachterstand of aandachtsproblemen?
3,5 jaar: VVE en schoolrijpheid
Bij 3,5 jaar (sommige regio’s doen dit pas bij vier jaar) is het laatste bezoek aan het consultatiebureau. Dit bezoek staat in het teken van schoolrijpheid. De jeugdarts of verpleegkundige beoordeelt de cognitieve, taal, motorische en sociaal-emotionele ontwikkeling in relatie tot de instap in groep 1.
Visusscreening (gezichtsscherptescreening) wordt bij dit bezoek standaard gedaan, om bijziendheid, verziendheid of lui oog (amblyopie) vroeg op te sporen. Vroege behandeling (brilletje, soms oogpleisters) voorkomt permanente visusproblemen.
Gehoorscreening: een tweede gehoortest, nu via een toonaudiogram, waarbij het kind op een koptelefoon tonen hoort en aangeeft of het iets hoort.
Groeicurven: wat meten ze en waarom?
Bij elk bezoek worden lengte, gewicht en (in het eerste jaar) hoofdomtrek gemeten en uitgezet op de groeicurve. De Nederlandse groeicurven zijn gebaseerd op gegevens van grote groepen Nederlandse kinderen en geven een beeld van wat normaal is voor een bepaalde leeftijd. De curves zijn uitgedrukt in staandaarden (SD): een kind dat op de 50e percentiel zit is precies gemiddeld, een kind op de 2e percentiel is kleiner dan 98% van de leeftijdsgenoten.
Groeicurven zijn het meest informatief als je de trend over de tijd bekijkt. Een kind dat consequent op de 10e percentiel zit maar stabiel groeit, heeft waarschijnlijk geen probleem. Een kind dat versneld daalt van de 50e naar de 10e percentiel in een paar maanden, verdient nader onderzoek.
Een te grote hoofdomtrek kan wijzen op hydrocefalie (vochtophoping in de schedel). Een te kleine hoofdomtrek kan wijzen op microcefalie. Beide zijn zeldzaam maar worden actief gescreend.
Het Rijksvaccinatieprogramma
Het RVP is het nationale vaccinatieprogramma dat gratis vaccinaties aanbiedt aan alle kinderen in Nederland. De vaccinaties beschermen tegen infectieziekten die bij jonge kinderen ernstig en soms dodelijk kunnen zijn. De meeste vaccinaties vinden plaats in het eerste anderhalf jaar via het consultatiebureau.
Overzicht van de vaccinaties in de eerste vier jaar: DTP-HIB-Hep-B op 3, 4 en 6 maanden (6-in-1 vaccin), PCV op 3, 4 en 11 maanden (pneumokokken), BMR op 14 maanden (bof, mazelen, rodehond), MenACWY op 14 maanden (meningokokken ACWY), DTP op 4 jaar (herhalingsvaccin difterie, tetanus, kinkhoest). Meisjes van 10 jaar krijgen via de GGD/school het HPV-vaccin aangeboden.
Bijwerkingen van vaccinaties zijn doorgaans mild: pijn op de injectieplaats, lichte koorts, prikkelbaarheid. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam. De kinderpraktijk of het consultatiebureau kan bij vragen adviseren. Raadpleeg de huisarts als een kind na vaccinatie hoge koorts (boven 40 graden) krijgt of langdurig ontroostbaar huilt.
Wat kun je bespreken op het consultatiebureau?
Het consultatiebureau is er niet alleen voor het meten en vaccineren. Het is ook een laagdrempelige plek voor vragen en zorgen. Ouders kunnen terecht met vragen over slaap (wanneer slaapt mijn kind door?), voeding (wanneer start ik met bijvoeding, hoe doe ik dat?), gedrag (mijn kind slaat en bijt, wat doe ik?), taalontwikkeling, zindelijkheidstraining, schermtijdadvies, en meer.
De verpleegkundige of arts kan doorverwijzen naar de huisarts, logopedist, fysiotherapeut, kinderpsycholoog, diëtiste of andere specialisten als de situatie dat vraagt. Het consultatiebureau werkt in veel gevallen samen met het sociaal wijkteam en de jeugdhulp, zodat bij complexe gezinssituaties de juiste ondersteuning snel kan worden ingezet.
Voorbereiding op een bezoek aan het consultatiebureau
Neem het groeiboekje of het persoonlijk gezondheidsdossier (PGD) mee naar elk bezoek. Hierin staan alle metingen, vaccinaties en aantekeningen van eerdere bezoeken. Schrijf van tevoren je vragen op, want in de drukte van een bezoek vergeet je snel wat je wilde vragen. Beschrijf concreet gedrag dat je zorgen baart: wanneer heb je het voor het eerst gezien, hoe vaak, in welke situaties?
Als er taalbarrières zijn, kan het consultatiebureau vaak een tolk regelen. Doe dit tijdig aan bij het maken van de afspraak.
Wanneer tussentijds naar het consultatiebureau of huisarts?
Het consultatiebureau werkt op afspraak voor de vaste contactmomenten, maar bij acute zorgen kun je ook tussen de geplande bezoeken door contact opnemen via de telefoon. De jeugdverpleegkundige kan advies geven of een extra afspraak inplannen. Voor acute ziekte (hoge koorts, ernstig huilen, ademhalingsproblemen) is de huisarts de aangewezen instantie, niet het consultatiebureau.
Het consultatiebureau is meer dan een meetpunt
Na al die bezoeken, wachtlijsten, prikken en groeicurven is het makkelijk om het consultatiebureau te zien als een administratief checkpunt. Dat kind is gemeten, gevaccineerd, goedgekeurd. Volgende keer weer. Maar dat is niet wat het eigenlijk is.
De jeugdverpleegkundige die jouw kind volgt van twee weken tot vier jaar kent het kind. Ze ziet niet alleen of de groei klopt op de curve, maar ook hoe jij als ouder de bezoeken ingaat. Of je moe kijkt bij het zeswekenbezoek en misschien meer nodig hebt dan advies over voeding. Of je bij het bezoek van twee jaar veel vragen stelt over gedrag, en misschien baat hebt bij een verwijzing naar een opvoedondersteuner.
Die relatie is waardevol. Niet elke ouder heeft familie in de buurt, een actief oma-netwerk of een vriendinnengroep met kinderen van dezelfde leeftijd. Het consultatiebureau is een plek die er altijd is, gratis, zonder verwijzing, en met een professional die het kind langdurig kent. Gebruik het.
Hoe haal je er het meeste uit? Door je vragen op te schrijven voor elk bezoek. Door niet te wachten tot het volgende geplande moment als je ergens mee zit, want tussendoor bellen kan altijd. En door eerlijk te zijn: over hoe het gaat met jou, niet alleen over hoe het gaat met de baby. Het consultatiebureau is er voor het kind, maar ook voor het gezin eromheen.
Het consultatiebureau is er ook voor jou. Niet alleen voor je baby. Als het niet goed gaat met jou, als je je down voelt, als de bevalling zwaar was, als je twijfels hebt over je ouderschap: zeg het. De jeugdverpleegkundige is getraind om dat op te vangen. Ze stuurt je niet weg. Ze helpt je verder.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp