Kunstvoeding, ook wel flesvoeding of zuigelingenvoeding genoemd, is de keuze van een groot deel van de ouders in Nederland, als alternatief voor of aanvulling op borstvoeding. Of je nu van begin af aan kunstvoeding geeft of overstapt na een periode van borstvoeding: de wereld van zuigelingenvoeding kan verwarrend zijn. Er zijn tientallen merken en varianten, er zijn regels voor de bereiding die strikt moeten worden gevolgd voor de veiligheid van de baby, en er zijn vragen over hoeveelheden, voedingsfrequentie en de overgang naar melk. Dit artikel geeft een volledig overzicht van alles wat je moet weten over flesvoeding.
Typen kunstvoeding
Zuigelingenvoeding in Nederland moet voldoen aan strenge Europese regelgeving (EU-verordening 2016/127). Het is een nauwkeurig samengesteld product dat de samenstelling van borstmelk zo goed mogelijk nabootst. Er zijn verschillende typen:
Standaard zuigelingenvoeding (startvoeding): geschikt voor baby’s van geboorte tot circa twaalf maanden. De meest gebruikte variant. Er is geen bewijs dat duurdere of “premium” merken met toegevoegde ingrediënten zoals prebiotica, HMO’s (humane melkoligosacchariden) of DHA beter zijn dan standaardmerken, alle zuigelingenvoeding voldoet aan dezelfde minimale voedingseisen.
Opvolgmelk (stap 2): bedoeld voor baby’s van zes tot twaalf maanden. Opvolgmelk bevat meer ijzer dan startvoeding. Het gebruik ervan is niet verplicht en niet noodzakelijk als de baby bijvoeding krijgt en goed eet. Startvoeding kan ook het hele eerste jaar worden gebruikt.
Peutermelk (stap 3): voor kinderen ouder dan twaalf maanden, bedoeld als overgang naar gewone koemelk. Het gebruik is omstreden, veel voedingskundigen beschouwen het als een marketingproduct dat niet noodzakelijk is. Na twaalf maanden kan een kind gewone volle koemelk drinken.
Speciale voedingen: er zijn speciale zuigelingenvoedingen voor baby’s met specifieke medische behoeften, anti-refluxvoeding (ingedikt, voor baby’s met ernstige reflux), hypoallergene voeding (voor baby’s met koemelkallergie), semi-elementaire of elementaire voeding (voor baby’s met ernstige allergieën of malabsorptie). Deze worden op medisch advies gebruikt.
Biologische en plantaardige opties: er zijn biologische varianten van zuigelingenvoeding. Zuigelingenvoeding op basis van sojamelk is beschikbaar maar wordt alleen aanbevolen op medische indicatie (koemelkallergie waarbij ook hydrolyseformules niet volstaan). Havermelk, amandelmelk en andere plantaardige dranken zijn geen geschikte vervangers voor zuigelingenvoeding in het eerste levensjaar, ze bevatten te weinig vet, eiwit en micronutriënten.
Hoe bereid je kunstvoeding veilig?
De bereiding van kunstvoeding is een voedselveiligheidskwestie. Zuigelingenvoeding is geen steriel product, het kan bacteriën bevatten (onder andere Cronobacter sakazakii en Salmonella), die bij baby’s ernstige infecties kunnen veroorzaken. De bereiding met water van minimaal 70 graden Celsius doodt deze bacteriën.
Stap 1: handen wassen met water en zeep. Was en steriliseer alle materialen (fles, speen, maatschepje) voor elk gebruik in de eerste drie maanden. Na drie maanden is steriliseren minder strikt noodzakelijk maar grondige reiniging blijft essentieel.
Stap 2: kook vers water. Laat het gekookte water afkoelen tot minimaal 70 graden (niet kouder, de bacteriedodende werking neemt dan af). Dit duurt circa dertig minuten na het koken. Gebruik geen water dat al langer dan dertig minuten stond te koelen.
Stap 3: doe de benodigde hoeveelheid water in de fles en voeg het juiste aantal maatschepjes poeder toe. Gebruik altijd het maatschepje dat bij de verpakking zit, andere maatschepjes zijn niet gecalibreerd voor dat merk. Strijk het schepje af (niet aandrukken, dit geeft te geconcentreerde voeding).
Stap 4: sluit de fles en schud goed. Koel de bereide voeding direct af onder koud stromend water of in een bak met koud water totdat de temperatuur aangenaam is (test op de pols). Controleer altijd de temperatuur voor je de baby voedt.
Bewaren: bereide voeding kan maximaal twee uur op kamertemperatuur staan. In de koelkast (onder 5 graden) is bereide voeding maximaal 24 uur houdbaar. Eenmaal aangesproken (de baby heeft eraan gedronken) gooi je de rest weg, de mond van de baby heeft bacteriën in de fles gebracht.
Niet in de magnetron: de magnetron verhit ongelijkmatig en kan hotspots creëren die de baby verbranden. Opwarmen altijd in een beker warm water of een flessenwarmer.
Hoeveel en hoe vaak?
De hoeveelheid kunstvoeding die een baby nodig heeft, hangt af van de leeftijd en het gewicht. Een vuistregel is circa 150 ml per kilogram lichaamsgewicht per dag. Dit is een gemiddelde, baby’s variëren in hun behoefte.
Pasgeboren (0-2 weken): begin met kleine hoeveelheden (30-60 ml per voeding) en bied acht tot twaalf keer per dag aan. De maag van een pasgeboren baby is klein (ter grootte van een knikker bij geboorte, circa een kerstomaatje na drie dagen). Forceer nooit meer dan de baby wil.
2-6 weken: 60-120 ml per voeding, elke twee à drie uur.
1-3 maanden: 120-180 ml per voeding, elke drie à vier uur.
3-6 maanden: 150-210 ml per voeding, elke vier uur, totaal vier à vijf voedingen per dag.
6-12 maanden: 180-240 ml per voeding, drie à vier flessen per dag naast bijvoeding.
Voeding op verzoek versus schema: net als bij borstvoeding kun je voeden op verzoek (de baby aangeeft dat hij honger heeft) of op een vast schema. Voeden op verzoek is voor de meeste baby’s de meest responsieve aanpak; een vast schema kan voor sommige gezinnen beter te plannen zijn. In de eerste weken is op verzoek voeden het meest aanbevolen om de juiste voedingsinname te garanderen.
Fles weigeren: wat nu?
Sommige baby’s weigeren een fles, met name baby’s die zijn begonnen met borstvoeding en daarna een fles aangeboden krijgen. Dit kan frustratie veroorzaken bij ouders die moeten stoppen met borstvoeding of die de baby bij de opvang moeten geven.
Tips om een flesweigering te doorbreken: laat iemand anders de fles geven (niet de moeder, de baby associeert moeder met borst en wacht liever). Probeer verschillende speenvormen, sommige baby’s accepteren een speen met een breder borststuk, andere juist een smallere. Geef de fles als de baby enigszins hongerig is maar niet wanhopig van de honger, een heel hongerige baby is minder geduldig voor een onbekende voedingsmethode. Probeer de baby in beweging (lopend, wiegend) de fles te geven. Warme melk in de fles (op lichaamstemperatuur) kan helpen.
Heeft dit het ook niet? Een beker of een lepel kan als alternatieve toedieningsmethode worden gebruikt voor jonge baby’s. Raadpleeg de verloskundige of het consultatiebureau als flesweigering aanhoudt en de voedingsinname in het gedrang komt.
Spugen en reflux bij flesvoeding
Spugen na de voeding is normaal bij baby’s, de slokdarmsluitspier is nog onrijp en werkt niet altijd volledig. Meeste baby’s spugen regelmatig kleine hoeveelheden. Dit is onprettig maar normaal en niet schadelijk.
Maatregelen bij spugen: voer de baby in een zo rechtop mogelijke houding; laat de baby na de voeding even rechtop zitten (tien tot vijftien minuten); boer de baby halverwege en na de voeding; voer langzamer (kleinere hoeveelheden vaker, of een speen met een tragere flow).
Reflux (GERD) is spugen gepaard met pijn, de baby huilt tijdens of na de voeding, wil niet drinken, kromt de rug. Als je vermoedt dat er sprake is van reflux, bespreek dit dan met de huisarts of kinderarts. Anti-refluxvoeding (AR-formule) of verdikkingsmiddelen kunnen worden aanbevolen. In ernstige gevallen worden medicijnen (omeprazol) voorgeschreven.
Koemelkallergie en -intolerantie
Koemelkallergie is een van de meest voorkomende voedselallergieën bij baby’s. De baby reageert op de eiwitten in koemelk met allergische klachten: huidreacties (eczeem, netelroos), maag-darmklachten (diarree, braken, bloed in de ontlasting) of ademhalingsklachten. Bij vermoeden van koemelkallergie ga je naar de huisarts; de baby wordt doorverwezen naar een kinderarts.
Bij koemelkallergie wordt gewone kunstvoeding vervangen door uitgebreid gehydrolyseerde voeding (eiwitmoleculen zijn sterk verkleind) of elementaire voeding (aminozuur-gebaseerd). Soja-formule is een optie maar wordt niet als eerste keuze aanbevolen omdat een deel van de koemelkallergische baby’s ook op soja reageert.
Lactose-intolerantie is bij baby’s zeldzaam (anders dan bij oudere kinderen en volwassenen). Primaire lactose-intolerantie bij baby’s bestaat maar is uitzonderlijk; tijdelijke lactose-intolerantie na een maag-darminfectie is meer voorkomend.
Biologische en duurzame keuzes
Biologische zuigelingenvoeding voldoet aan dezelfde voedingseisen als reguliere voeding maar gebruikt biologisch geteelde ingrediënten (zonder synthetische pesticiden). Of dit een betekenisvol verschil maakt voor de gezondheid van de baby is niet bewezen, maar voor ouders die bewust biologisch kiezen is het een beschikbare optie. Biologische varianten zijn doorgaans duurder.
Praktische tips voor onderweg
Vooraf bereide voeding in een thermoskan: voor uitstapjes kun je het water (op 70 graden) in een thermoskan meenemen en het poeder apart in een doosje. Ter plekke meng je water en poeder en koel je snel af onder koud water of laat je even afkoelen. Klaar bereide voeding meenemen en later opwarmen is minder veilig (bewaarregels gelden).
Kant-en-klare vloeibare kunstvoeding: er zijn vloeibare, gebruiksklare varianten van zuigelingenvoeding beschikbaar (kleine flesjes of brikjes). Deze zijn direct uit de verpakking steriel en kunnen worden gegeven zonder bereiding. Ze zijn aanzienlijk duurder dan poedervoeding maar ideaal voor incidenteel gebruik onderweg of bij reizen.
Overstappen van borst naar fles
De overstap van borstvoeding naar flesvoeding is voor veel ouders een spannend moment, soms gepland, soms gedwongen door omstandigheden. Wat je ook beweegt: de overstap verloopt het soepelst als je er de tijd voor neemt en je baby de gelegenheid geeft te wennen aan de nieuwe manier van drinken.
Het grootste verschil zit in de manier van zuigen. Aan de borst moet de baby actief werken om melk te krijgen: de kaak, de tong en de wangen spannen samen. Bij een fles stroomt de melk makkelijker, afhankelijk van de speenflow. Baby’s die beginnen met de fles na een periode van borstvoeding, kunnen soms verward raken, ze zuigen te weinig of laten de speen loslopen. Dit is normaal en trekt vanzelf bij als je de juiste speen kiest.
Introducer de fles geleidelijk als dat kan, niet van de ene dag op de andere. Begin met één fles per dag, bij voorkeur niet de voeding die het meest aan de borst is verbonden (vaak de ochtend- en avondvoeding). De middagsvoeding is een goede start. Laat de fles niet door de moeder geven maar door een partner, opa of oma, of een andere vertrouwde persoon. De baby associeert moeder sterk met borst en wacht bij haar eerder.
Zorg dat de flesvoeding warm is, op lichaamstemperatuur (circa 37 graden). Koude kunstvoeding wordt door veel baby’s geweigerd, zeker als ze gewend zijn aan warme borstmelk. Warmte kun je testen door een druppeltje op de binnenkant van je pols te laten vallen.
Pace feeding is bij de overgang van borst naar fles aan te raden. Hierbij geef je de fles in een enigszins rechtopstaande positie en houd je de fles horizontaal, zodat de baby net als aan de borst actief moet werken om de melk te krijgen. Leg de fles halverwege even neer, net als een baby vanzelf pauzes neemt aan de borst. Dit voorkomt dat de baby te snel drinkt en te vol raakt, en helpt de overgang tussen borst en fles soepeler maken.
Heb geduld. Sommige baby’s accepteren de fles de eerste dag, anderen weigeren wekenlang. Vraag hulp aan het consultatiebureau of de lactatiekundige als flesweigering aanhoudt en je je zorgen maakt over de voedingsinname van je baby.
Welke fles en speen kiezen?
De markt voor zuigflessen is enorm en het aanbod verwarrend. Brede hals of smalle hals? Anti-koliekventiel? Glazen fles of plastic? En welke speen past het best bij jouw baby? Een paar praktische uitgangspunten helpen je door het woud van keuzes heen.
Materiaal van de fles: glazen flessen zijn hygiënisch, houden warmte goed vast en bevatten geen plastic weekmakers. Het nadeel is het gewicht en het risico op breken. Plastic flessen zijn lichter en breken niet, maar kies altijd voor BPA-vrij plastic. Siliconen flessen zijn een recent alternatief: licht, zacht, duurzaam en BPA-vrij. Voor reizen en de crèche zijn kunststof of siliconen flessen praktischer.
Anti-koliekventiel: veel flessen zijn uitgerust met een ventiel of systeem dat luchtinname tijdens het drinken moet beperken. Of dit echt helpt bij koliek is wetenschappelijk niet overtuigend aangetoond, maar als je baby veel lucht binnenkrijgt of veel spuugt, is het de moeite waard om een anti-koliek fles te proberen.
De speen is minstens zo belangrijk als de fles. Speenflow bepaalt hoe snel de melk stroomt. Te snelle flow leidt ertoe dat de baby te snel drinkt, slikt en spuugt. Begin altijd met een langzame flow (S of 0) en ga pas omhoog als de baby moeite heeft met drinken en er erg lang over doet. Veel baby’s kunnen het hele eerste levensjaar met een langzame flow door.
Breedhalsspeenen worden aanbevolen voor baby’s die borst en fles combineren, omdat ze beter de borsttepel nabootsen en de baby minder verwarrend is over de techniek. Voorbeelden van merken met brede halsflessen zijn Philips Avent, Tommee Tippee en NUK. Speenmaatjes zijn niet universeel, de speenstaat past doorgaans alleen op het eigen merk fles.
Steriliseren: in de eerste drie maanden is het verstandig om flessen en speentjes te steriliseren na elk gebruik (stoomsterilisator, magnetronsterilisator of koken). Na drie maanden is het grondig wassen met afwasmiddel en heet water voldoende, hoewel steriliseren ook daarna geen kwaad kan. Vervang speentjes elke vier tot zes weken of zodra er scheurtjes of verkleuringen in het siliconen te zien zijn.
Kunstvoeding en vitamines: wat heeft je baby extra nodig?
Kunstvoeding is zorgvuldig samengesteld om zo goed mogelijk aan de voedingsbehoeften van een baby te voldoen. Toch zijn er een paar vitamines en supplementen die ook bij flesvoeding aandacht verdienen.
Vitamine D: dit is het enige supplement dat ook bij flesvoeding standaard wordt aanbevolen in Nederland. Vitamine D is nodig voor de botopbouw en het immuunsysteem. Zonlicht is de voornaamste natuurlijke bron, maar de Nederlandse zon is te zwak om voldoende vitamine D aan te maken voor jonge kinderen, zeker in het najaar en de winter. Het Voedingscentrum en het Consultatiebureau adviseren 400 IE vitamine D per dag voor alle kinderen tot vier jaar, ook kinderen op kunstvoeding. Sommige kunstvoedingen bevatten al vitamine D, maar de hoeveelheid per fles varieert met de ingenomen voedingshoeveelheid. Druppels vitamine D zijn eenvoudig, betrouwbaar en goedkoop.
Vitamine K: pasgeborenen krijgen bij de geboorte een vitamine K-injectie of druppels om bloedingen te voorkomen. Dit is niet afhankelijk van de voedingskeuze. Na de eerste periode is extra vitamine K niet nodig bij kunstvoeding, kunstvoeding bevat al voldoende vitamine K.
Fluoride: fluoride voor de tandjes wordt pas aanbevolen als de eerste tandjes doorkomen, en alleen in gebieden of gevallen waar het tanden poetsen nog niet is ingevoerd. Vraag het consultatiebureau naar het advies in jouw regio.
IJzer: kunstvoeding bevat al toegevoegd ijzer, meer dan borstmelk. Extra ijzersuppletie is bij kunstvoeding in het algemeen niet nodig tenzij de kinderarts dit adviseert op basis van bloedonderzoek. Bij de start van bijvoeding (rond zes maanden) zijn ijzerrijke eerste voedingen wel aan te raden, zoals vlees, peulvruchten en groenten, om de reserves aan te vullen die de baby meekrijgt uit de geboorte.
Omega-3 (DHA): kunstvoeding bevat wettelijk verplicht DHA, het vetzuur dat belangrijk is voor de hersenontwikkeling. Extra suppletie is bij flesvoeding niet nodig. Let bij het vergelijken van merken niet op hoeveel DHA er in zit boven de minimum, er is onvoldoende bewijs dat extra DHA boven de minimumnorm een meetbaar voordeel geeft.
Kosten van flesvoeding: wat kun je verwachten?
Flesvoeding is duurder dan borstvoeding, dat is een feit. Maar hoe duur is het precies, en waar kun je besparen zonder in te leveren op kwaliteit?
Poedervoeding: een blik standaard zuigelingenvoeding van circa 800 gram kost in Nederland tussen de 10 en 25 euro, afhankelijk van het merk. Een baby van drie maanden drinkt gemiddeld zo’n 900 ml per dag, wat neerkomt op circa 140 gram poeder per dag. Een blik van 800 gram gaat dan bijna zes dagen mee. Per maand kom je uit op ruwweg vijf tot zeven blikken, wat per maand 50 tot 175 euro kost, afhankelijk van het merk.
Merkvoeding versus huismerken: huismerken van grote supermarkten (zoals de eigen merken van Albert Heijn of Jumbo) voldoen aan exact dezelfde Europese voedingseisen als merkvoeding. De basissamenstelling is wettelijk vastgelegd. Het enige verschil zit in extra toegevoegde ingrediënten (HMO’s, pre- en probiotica) in duurdere merkvoeding. Er is geen bewijs dat deze toevoegingen een klinisch relevant voordeel geven voor gezonde baby’s. Een huismerk is voor de meeste baby’s net zo goed als een A-merk, voor een derde van de prijs.
Bijkomende kosten: naast de voeding zelf heb je flessen nodig (10 tot 20 euro per stuk, je hebt er zes tot acht nodig), een sterilisator (20 tot 80 euro), een flessenwarmer (20 tot 50 euro, niet verplicht maar handig) en regelmatig nieuwe speentjes (2 tot 5 euro per stuk). De startinvestering in materiaal bedraagt doorgaans 100 tot 200 euro.
Kant-en-klare vloeibare voeding: de vloeibare, gebruiksklare variant is handig voor onderweg maar twee tot drie keer zo duur als poedervoeding. Gebruik het voor reizen, uitstapjes of noodsituaties, maar niet als dagelijkse voeding als je op de kosten let.
Subsidies en vergoedingen: standaard kunstvoeding wordt niet vergoed vanuit de basisverzekering. Medische voedingen (hypoallergene formules, elementaire formules) kunnen wel worden vergoed op doktersadvies. Vraag je zorgverzekeraar wat er in jouw polis is geregeld.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch of voedingsadvies. Raadpleeg bij twijfel je verloskundige, huisarts of een lactatiekundige.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp