Borstvoeding geven is voor veel moeders een waardevolle ervaring, maar het verloopt niet altijd vanzelf. Pijnlijke tepels, tepelkloven en een borstontsteking zijn veelvoorkomende problemen in de eerste weken en maanden. Veel moeders stoppen eerder dan gewenst met borstvoeding vanwege pijn, terwijl de meeste problemen goed te verhelpen zijn met de juiste hulp. Dit artikel legt uit hoe tepelkloven en borstontsteking ontstaan, hoe je ze behandelt en hoe je ze voorkomt.
Pijnlijke tepels: normaal of niet?
Enige gevoeligheid van de tepels in de eerste dagen van de borstvoeding is normaal. De tepels zijn niet gewend aan het zuigen en moeten wennen aan de nieuwe belasting. Maar aanhoudende, scherpe pijn tijdens of na het voeden is niet normaal en wijst doorgaans op een probleem met de aanleghouding of de zuigtechniek van de baby.
Pijn is het signaal dat er iets niet klopt. Borstvoeding geven mag ongemakkelijk voelen, maar mag geen ondraaglijke pijn veroorzaken. Als je iedere aanleg vreest of de tepels openliggen, zoek dan hulp bij een lactatiekundige of de verloskundige.
Tepelkloven: oorzaken en herkenning
Tepelkloven zijn kleine scheurtjes of wondjes op de tepel of tepelhof. Ze kunnen erg pijnlijk zijn en bloeden soms. De meest voorkomende oorzaak is een slechte aanleghouding: de baby neemt niet genoeg van de borst in de mond en zuigt voornamelijk op de tepel in plaats van op een groot deel van de borst (inclusief de tepelhof). De zuigkracht van een baby is aanzienlijk, en als die kracht alleen op de tepelpunt wordt gericht, ontstaan snel wondjes.
Andere oorzaken van tepelkloven en tepelpijn: te korte viltrem van de baby (tongriem die het goed aanleggen bemoeilijkt), candida-infectie van de tepel (schimmelinfectie, gekenmerkt door brandende, schietende pijn die ook na de voeding aanhoudt), vasospasmen (kramp van de bloedvaten in de tepel, waardoor de tepel wit of blauw verkleurt na de voeding, ook wel bekend als het fenomeen van Raynaud) en onjuist gebruik van een kolfapparaat (te hoge zuigkracht).
Herkennen van tepelkloven: zichtbare kloven, wondjes of korstvorming op de tepel, pijn die scherp en stekend is bij het aanleggen, en soms een bloedige tint in de moedermelk (onschadelijk voor de baby, maar een teken dat er een wondje is).
Behandeling van tepelkloven
De eerste en belangrijkste stap is de aanleghouding corrigeren. Laat de baby de tepel en een groot deel van de tepelhof in de mond nemen: de lippen moeten uitgestulpt zijn (niet naar binnen gevouwen), de neus van de baby mag de borst licht raken, en je moet kunnen horen dat de baby slikt (niet alleen zuigt). Als de aanleg pijn doet, breng je een vinger in de mondhoek van de baby om de zuigkracht te verbreken en legt opnieuw aan.
Tepelzalf (lanoline): puur lanoline (wolvet) is een bewezen hulpmiddel bij tepelkloven. Het beschermt de huid, houdt vocht vast en bevordert de genezing. Breng na elke voeding een kleine hoeveelheid aan op de tepel. Lanoline hoeft niet te worden afgewassen voor de volgende voeding. Kies lanoline die vrij is van pesticiden (medische graad).
Moedermelk als zalf: wrijf na de voeding een paar druppels moedermelk in op de tepel en laat dit aan de lucht drogen. Moedermelk bevat antistoffen en bevordert de genezing. Het is gratis en altijd bij de hand.
Luchtdrogen: laat de tepels na de voeding regelmatig aan de lucht. Synthetische bh-cups of vochtig textiel houden vocht vast en vertragen de genezing.
Tepelhoedjes: bij ernstige tepelkloven kan een lactatiekundige een tepelhoedeje aanbevelen. Dit is een dun siliconenkapje dat over de tepel wordt geplaatst en de baby de mogelijkheid geeft toch te drinken terwijl de tepel geneest. Tepelhoedjes zijn een tijdelijke maatregel: gebruik ze niet als vaste oplossing, omdat ze de melkproductie kunnen beïnvloeden en het aanleggen soms moeilijker maken.
Als er sprake is van candida (schimmelinfectie): zowel moeder als baby moeten worden behandeld met een antischimmelcrème of -gel. Raadpleeg de huisarts of lactatiekundige voor de juiste behandeling.
Mastitis: wat is een borstontsteking?
Mastitis is een ontsteking van het borstweefsel, meestal veroorzaakt door een combinatie van melkstuwing (melk die niet goed wordt afgevoerd) en een bacteriële infectie. Mastitis treft naar schatting 10 tot 20 procent van de zogende moeders, het meest in de eerste vier tot zes weken na de bevalling.
Symptomen van mastitis: een rood, warm, pijnlijk gebied op de borst, gezwollen borst, koorts (boven de 38,5 graden Celsius), griepachtige klachten (spierpijn, rillingen, algemene malaise) en soms een verharde, pijnlijke plek in de borst. Mastitis treedt vaak eenzijdig op.
Mastitis moet worden onderscheiden van een verstopte melkgang zonder infectie: bij een verstopte melkgang is er een pijnlijke knobbel in de borst zonder koorts of griepachtige klachten. Een verstopte melkgang kan zich ontwikkelen tot mastitis als hij niet tijdig wordt opgelost.
Behandeling van mastitis
Blijf voeden: het belangrijkste bij mastitis is doorgaan met borstvoeding of kolven. De borst zo veel mogelijk leegmaken is de kern van de behandeling. Melkstuwing verergert de ontsteking. De moedermelk is veilig voor de baby, ook bij mastitis.
Warmte voor de voeding: een warme douche of een warme washand op de borst voor de voeding helpt de melk vlotter te laten stromen. Masseer zachtjes in de richting van de tepel.
Koude na de voeding: na de voeding kan een koud natte washand of een koolblad (koud uit de koelkast) het ongemak verlichten en de zwelling verminderen.
Antibiotica: bij koorts en griepachtige klachten die na 12 tot 24 uur niet verbeteren, of bij ernstige klachten, is antibiotica noodzakelijk. Raadpleeg de huisarts. Flucloxacilline of cefalexine zijn de meest gebruikte middelen bij mastitis en zijn veilig tijdens borstvoeding. Begin zo snel mogelijk met antibiotica als de huisarts dit adviseert: wacht niet.
Pijnstilling: paracetamol of ibuprofen helpen bij de pijn en de koorts en zijn veilig bij borstvoeding. Ibuprofen heeft ook een ontstekingsremmende werking en werkt iets beter bij mastitis.
Rust: mastitis voelt als een ernstige griep. Neem rust, drink voldoende en vraag hulp voor de verzorging van de baby en het huishouden.
Wanneer is er een abces?
Als mastitis niet voldoende wordt behandeld of de behandeling te laat start, kan een borstabces ontstaan: een afgekapselde infectie met pus. Een abces voelt als een fluctuerende, pijnlijke zwelling en vereist medische behandeling, soms drainage (afvoer van de pus via een naald of kleine incisie). Dit is een complicatie die je wilt voorkomen door mastitis vroeg en adequaat te behandelen.
Tekenen van een abces: aanhoudende of toenemende pijn en zwelling ondanks antibiotica, een zachte, zwevende zwelling in de borst en koorts die niet zakt.
Mastitis voorkomen
Goede aanleghouding en regelmatig voeden zijn de beste preventie. Zorg dat de borst goed wordt leeggedronken bij elke voeding. Vermijd strakke bh’s of kleding die de borst samendrukken. Zorg voor goede tepelhygiëne en behandel tepelkloven snel. Kolven als je een voeding mist (bij werkhervatting of andere reden) voorkomt stuwing.
Als je merkt dat er een knobbel of verstopte melkgang is, behandel deze dan direct: warm doucheren, masseren en de baby zo aanleggen dat zijn kin richting de knobbel wijst (om die zone optimaal te laten leegdrinken). Los je een verstopping vroeg op, dan voorkom je mastitis in de meeste gevallen.
Hulp vragen: de lactatiekundige
Een lactatiekundige (IBCLC, International Board Certified Lactation Consultant) is gespecialiseerd in alle aspecten van borstvoeding. Bij aanhoudende tepelpijn, tepelkloven, mastitis of voedingsproblemen is een consult bij een lactatiekundige de meest effectieve stap. Veel verzekeraars vergoeden lactatiekundig advies volledig of gedeeltelijk vanuit de aanvullende verzekering. Vraag ernaar bij je zorgverzekeraar.
De verloskundige en de kraamverzorgende zijn ook waardevolle bronnen van hulp in de eerste weken. Schakel vroeg in: borstvoedingsproblemen die lang aanhouden, zijn moeilijker op te lossen dan problemen die direct worden aangepakt.
Candida: schimmelinfectie als oorzaak van aanhoudende tepelpijn
Als tepelpijn aanhoudt ondanks een correcte aanleghouding en er geen zichtbare kloven meer zijn, is een candida-infectie (schimmelinfectie) een veelvoorkomende maar vaak over het hoofd geziene oorzaak. Candida albicans is een gistschimmel die van nature in kleine hoeveelheden aanwezig is in het lichaam, maar die kan gaan woekeren na een periode van antibioticagebruik, een verminderde weerstand of bij kleine wondjes op de tepel.
Hoe herken je candida op de tepels: de pijn is brandend, stekend of schietend van aard, zowel tijdens als na de voeding. De pijn straalt soms uit naar de borst of naar de rug. De tepels zijn roze, glanzend of licht schilfferig, maar hoeven niet rood of gezwollen te zijn. De pijn verbetert niet met lanoline of aanpassen van de aanleghouding.
Candida bij de baby: bij een candida-infectie van de tepels heeft de baby vaak ook een schimmelinfectie in de mond (spruw) of in de luierstreek. Spruw ziet eruit als witte plekjes op de binnenkant van de wangen, het tandvlees, de tong of het verhemelte. Deze plekjes zijn niet weg te vegen (in tegenstelling tot melkresten). De baby kan onrustig zijn bij het voeden doordat zijn mond pijnlijk is.
Behandeling: zowel moeder als baby moeten tegelijk worden behandeld, ook als de baby geen symptomen heeft. Zo voorkom je dat ze de schimmel steeds aan elkaar doorgeven. De huisarts schrijft voor de baby doorgaans nystatine-druppels voor (een antischimmelgel die in de mond wordt aangebracht) en voor de moeder een antischimmelcrème voor de tepels (zoals miconazol of clotrimazol). Was je handen goed na elke contact met de borsten of de mond van de baby.
Hygiëne bij candida: was beha’s, borstkompresses en alles wat in contact komt met de tepels op 60 graden of hoger om de schimmel te doden. Steriliseer alle kolfonderdelen, spenen en bijtringen dagelijks. Gebruik papieren borstkompresjes die je na elke voeding weggooit in plaats van wasbare, zodat je geen schimmel accumuleert. Behandel ook tepelzalf-buisjes na gebruik weg: schimmelsporen overleven in de zalf.
Candida is hardnekkig: een behandeling duurt doorgaans 1 tot 2 weken, maar het kan langer duren. Stop de behandeling niet te snel, ook als de pijn vermindert. Raadpleeg een lactatiekundige als de klachten na twee weken behandeling niet verbeteren: bij diepe borstpijn (schietende pijn diep in de borst) kan er sprake zijn van ductal thrush, een infectie van de melkgangen die moeilijker te behandelen is.
Tepelschild: wanneer helpt het en wanneer niet?
Een tepelschild is een dun, flexibel siliconenkapje dat over de tepel en een deel van de tepelhof wordt geplaatst. De baby zuigt op het schild in plaats van direct op de tepel. Tepelschilden worden aanbevolen in een beperkt aantal situaties, maar worden ook vaak te snel en te breed ingezet, met soms onbedoelde gevolgen.
Wanneer een tepelschild kan helpen: bij ernstige tepelkloven waarbij de pijn zo hevig is dat de moeder overweegt te stoppen met borstvoeding (tijdelijk gebruik terwijl de tepel geneest), bij vlakke of ingetrokken tepels waarbij de baby moeite heeft de tepel in de mond te nemen, en bij een prematuur geboren baby die nog moeite heeft met de zuigtechniek en meer grip nodig heeft om aan de borst te drinken.
Wanneer een tepelschild niet de oplossing is: bij de meeste aanhaakproblemen is een tepelschild geen oplossing maar een pleister op een wond. Het maskeert het probleem (slechte aanleg, korte viltrem, zwakke zuigtechniek) zonder het op te lossen. Bovendien vermindert een tepelschild de directe huidstimulatie van de tepel door de baby, wat de melkproductie minder effectief stimuleert dan direct aanleggen. Na verloop van tijd kan de productie dalen als het schild te lang wordt gebruikt zonder dat de onderliggende aanlegproblemen worden aangepakt.
Gebruik onder begeleiding: gebruik een tepelschild nooit zomaar zonder advies van een lactatiekundige of verloskundige. Zij kunnen controleren of het schild de juiste maat heeft (te groot of te klein geeft nieuwe problemen), of de baby effectief drinkt met het schild (weeg de baby voor en na de voeding om zeker te zijn dat hij genoeg binnenkrijgt) en ze kunnen je helpen met het geleidelijk afbouwen van het schild zodra de tepels genoeg zijn genezen of de aanleghouding is verbeterd.
Schild afbouwen: begin aan het einde van de voeding het schild weg te nemen en de baby nog even direct aan de borst te leggen. Zodra de baby dit accepteert, verleng je de periode zonder schild stap voor stap. De meeste baby’s kunnen na 2 tot 6 weken zonder schild drinken als de aanleghouding goed is en de tepel voldoende hersteld is.
Borstvoeding doorzetten bij pijn: wanneer is dat verstandig?
De vraag of je moet doorzetten met borstvoeding als het pijn doet, is een van de moeilijkste vragen waarvoor moeders staan. Het eerlijke antwoord is genuanceerd: het hangt af van de oorzaak van de pijn en van de ernst ervan.
Wanneer doorzetten de juiste keuze is: als de pijn een bekende oorzaak heeft die actief wordt aangepakt (aanleghouding correctie, tepelkloven die genezen, candida onder behandeling) en de pijn langzaamaan afneemt, is doorzetten zinvol. De eerste twee weken borstvoeding zijn voor de meeste moeders de moeilijkste. Als de pijn mild is en alleen bij het eerste aanleggen optreedt maar daarna wegtrekt, is dit een bekende beginfase die verbetert als de aanleghouding goed is.
Wanneer doorzetten niet verstandig is: als de pijn zo hevig is dat je de voeding vreest of niet meer kunt focussen op de baby, als de tepels open, bloedend of geïnfecteerd zijn zonder verbetering, als er tekenen zijn van mastitis met koorts en je nog geen hulp hebt gezocht, of als de psychische belasting van de pijn groter is dan de voordelen van doorzetten. In al die gevallen is hulp zoeken urgenter dan doorzetten alleen.
Tijdelijk kolven als alternatief: als direct aanleggen tijdelijk te pijnlijk is maar je de borstvoeding wilt doorzetten, kun je tijdelijk overstappen op uitsluitend kolven. Je behoudt de productie, de baby krijgt moedermelk en de tepels krijgen de kans te herstellen. Dit is veeleisend (kolven kost meer tijd dan aanleggen) maar een goede brug in moeilijke perioden.
De keuze stoppen is ook geldig: als borstvoeding ondanks alle hulp en behandeling aanhoudend pijnlijk blijft en het je welbevinden ernstig ondermijnt, is stoppen een legitieme keuze. Een moeder die flesvoeding geeft en ontspannen en gelukkig is, geeft haar baby meer dan een moeder die in pijn en stress borstvoeding geeft. De beslissing is altijd van de moeder en mag nooit door schuld of sociale druk worden bepaald.
Herstel na mastitis: wat kun je verwachten?
Als je een mastitis hebt doorgemaakt, vraag je je waarschijnlijk af hoe lang het herstel duurt, wanneer je je weer normaal voelt en wat je kunt doen om herhaling te voorkomen. Hier is wat je realistisch kunt verwachten.
Tijdlijn van herstel: met antibiotica verbeteren de griepachtige klachten (koorts, rillingen, spierpijn) doorgaans binnen 24 tot 48 uur sterk. De pijn, warmte en zwelling in de borst nemen iets langzamer af: reken op 3 tot 7 dagen voor duidelijke verbetering van de lokale symptomen. Voltooi altijd de volledige antibioticakuur (doorgaans 7 tot 10 dagen), ook als je je al beter voelt na een paar dagen. Te vroeg stoppen met antibiotica vergroot het risico op terugkeer van de infectie en op resistentie.
Moeheid na mastitis: zelfs nadat de infectie voorbij is, kun je nog dagenlang tot weken erg moe zijn. Mastitis is een serieuze infectie die het lichaam belast. Neem rust, eet goed en vraag hulp voor de verzorging. Forceer jezelf niet om meteen het normale tempo op te pakken.
Melkproductie na mastitis: de melkproductie in de aangedane borst kan tijdelijk iets afnemen door de infectie en de ontsteking. Dit is tijdelijk. Door de baby regelmatig aan te leggen of te kolven, herstelt de productie zich doorgaans binnen een paar dagen tot een week. Soms verandert de smaak van de melk tijdelijk door de infectie (de melk is veilig voor de baby, maar sommige baby’s weigeren tijdelijk die borst). Blijf die borst aanbieden.
Risico op herhaling: een doorgemaakte mastitis vergroot het risico op een nieuwe episode. De meest effectieve preventie is de oorzaak van de eerste mastitis aanpakken: was de aanleghouding niet optimaal, corrigeer die. Waren er tepelkloven die de ingang voor bacteriën vormden, behandel die consequent. Miste je soms een voeding of een kolfsessie waardoor stuwing optrad, plan dan beter. Sommige moeders zijn vatbaarder voor mastitis dan anderen: als je meer dan twee episodes per borstvoedingsperiode hebt, bespreek dit dan met een lactatiekundige of arts voor een diepere analyse van de oorzaak.
Probiotica: er is groeiend bewijs dat het gebruik van lactobacillus-probiotica (specifiek lactobacillus fermentum of lactobacillus salivarius) de kans op herhaalde mastitis kan verminderen. Vraag je arts of lactatiekundige naar de laatste inzichten hierover als je eerder mastitis hebt gehad.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch of voedingsadvies. Raadpleeg bij twijfel je verloskundige, huisarts of een lactatiekundige.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp