IVF (in vitro fertilisatie) en ICSI (intracytoplasmatische sperma-injectie) zijn de meest toegepaste vormen van medisch geassisteerde voortplanting bij onvruchtbaarheid. Samen bieden ze een kans op zwangerschap voor stellen waarbij een spontane zwangerschap niet of nauwelijks mogelijk is. Dit artikel legt uit wat IVF en ICSI precies inhouden, wanneer ze worden toegepast, hoe de behandeling verloopt, wat de slagingskansen zijn en waar je als patiënt op moet letten.
Wat is IVF?
IVF staat voor in vitro fertilisatie, letterlijk bevruchting buiten het lichaam. Bij IVF worden eicellen uit het lichaam van de vrouw gehaald en in het laboratorium samengevoegd met zaadcellen. Als een eicel bevrucht raakt, groeit het embryo een paar dagen verder in een kweekkast. Daarna worden een of meer embryo’s teruggeplaatst in de baarmoeder, in de hoop dat het embryo zich innestelt en een zwangerschap ontstaat.
IVF is bedoeld voor situaties waarbij de bevruchting binnen het lichaam niet mogelijk of onwaarschijnlijk is: verstopte eileiders, ernstige endometriose waarbij de eileiders beschadigd zijn, of onverklaarbare onvruchtbaarheid waarbij eerdere, minder ingrijpende behandelingen (zoals inseminatie of hormoonstimulatie) niet hebben gewerkt.
Wat is ICSI?
ICSI is een variant op IVF waarbij de bevruchting niet spontaan plaatsvindt in de petrischaal, maar waarbij een enkele zaadcel direct in de eicel wordt geïnjecteerd via een dunne naald. ICSI wordt toegepast als de zaadcellen van de man slecht kunnen bewegen, weinig in getal zijn of een slechte morfologie hebben, zodat spontane bevruchting bij standaard IVF onwaarschijnlijk is. ICSI geeft bij slechte zaadkwaliteit een significant hogere bevruchtigkans dan gewone IVF.
Behalve bij mannelijke onvruchtbaarheid wordt ICSI ook gebruikt als bij eerdere IVF-pogingen geen of nauwelijks bevruchting heeft plaatsgevonden, als de eicellen zijn ingevroren (ingevroren eicellen worden altijd bevrucht via ICSI) en bij gebruik van chirurgisch verkregen zaadcellen (MESA, TESE) als de zaadcellen niet op normale wijze in het ejaculaat aanwezig zijn.
Het traject voor IVF of ICSI
Voordat je aan een IVF- of ICSI-traject begint, vindt uitgebreid onderzoek plaats. De vrouw ondergaat een hormoononderzoek (FSH, LH, AMH, oestradiol) om de eierstokfunctie in kaart te brengen. AMH (anti-Müllerisch hormoon) is een maat voor de eicelreserve: hoe hoger het AMH, hoe meer eicellen de eierstokken naar verwachting kunnen produceren bij stimulatie. Een vaginale echo beoordeelt de eierstokken en de baarmoeder. De man levert een zaadmonster in voor semenanalyse.
Als er sprake is van verhoogd risico op een erfelijke aandoening, kan genetisch onderzoek worden gedaan voordat met de behandeling wordt begonnen. Bij sommige erfelijke aandoeningen is preïmplantatiediagnostiek (PGT-M) mogelijk: het testen van embryo’s op genetische afwijkingen voor de terugplaatsing.
De IVF/ICSI-behandeling stap voor stap
Stap 1: eicelstimulatie. De vrouw spuit zichzelf dagelijks hormonen (FSH en soms LH) om de eierstokken te stimuleren meer eicellen te laten rijpen. Normaal rijpt elke cyclus één eicel; bij IVF-stimulatie rijpen er meerdere tegelijk. De stimulatie duurt doorgaans acht tot veertien dagen. Tijdens de stimulatie vindt meerdere keren een controle-echo en hormoonmeting plaats om de respons te beoordelen en de dosering aan te passen.
Het risico van te sterke stimulatie is het ovarieel hyperstimulatiesyndroom (OHSS): de eierstokken reageren te heftig, raken vergroot en vocht lekt naar de buikholte. Milde OHSS (buikpijn, opgeblazen gevoel) is vrij normaal. Ernstige OHSS (ademhalingsproblemen, vochtophoping in de borstkas) is zeldzaam maar vereist ziekenhuisopname. Het risico op ernstige OHSS is de afgelopen jaren sterk verminderd door betere protocollen en de mogelijkheid om alle embryo’s in te vriezen en in een later cyclus terug te plaatsen.
Stap 2: eicelpunctie. Als de eicellen rijp zijn (bepaald op basis van de echo en het hormoon LH of een triggerspuit), worden ze via een vaginale punctie onder lichte narcose of sedatie uit de eierstokken gehaald. De punctie duurt tien tot twintig minuten. Op dezelfde dag levert de man een zaadmonster in, of worden ingevroren zaadcellen ontdooid.
Stap 3: bevruchting in het laboratorium. De eicellen worden in het laboratorium samengevoegd met de zaadcellen (IVF) of de beste zaadcellen worden direct in de eicel geïnjecteerd (ICSI). De volgende ochtend wordt gekeken hoeveel eicellen bevrucht zijn (tweekernen stadium). Bevruchtde eicellen worden embryo’s en groeien in de kweekkast verder.
Stap 4: embryokweek. De embryo’s groeien in de kweekkast van dag 1 tot dag 3 (acht-cellen stadium) of tot dag 5 (blastocyst stadium). Blastocystcultuur heeft de voorkeur als er voldoende embryo’s zijn, omdat blastocysten een hogere innesteling rate hebben dan dag 3-embryo’s. Niet alle bevruchte eicellen ontwikkelen zich tot kwalitatief goede blastocysten.
Stap 5: embryotransfer. Een of meer embryo’s worden via een dun katheter via de baarmoederhals in de baarmoeder geplaatst. Dit is pijnloos en duurt een paar minuten. In Nederland geldt als beleid doorgaans één embryo terug te plaatsen (single embryo transfer of SET) om het risico op een meerlingzwangerschap te minimaliseren. Een meerlingzwangerschap (tweeling of meer) gaat gepaard met aanzienlijk hogere risico’s voor moeder en kinderen.
Stap 6: de tweewekentest. Twee weken na de embryotransfer doe je een zwangerschapstest. Deze twee weken worden door veel patiënten als het moeilijkst van de behandeling ervaren: afwachten of het gewerkt heeft. Klachten als buikpijn, borst-spanning en licht bloedverlies zijn normaal en zeggen niets over de uitkomst.
Ingevroren embryo’s en FET
Als er na de transfer nog embryo’s van goede kwaliteit over zijn, worden deze ingevroren (gecryopreserveerd) met vloeibare stikstof. Ingevroren embryo’s kunnen jarenlang bewaard blijven. Als de eerste transfer niet tot zwangerschap leidt, of als je later een tweede kind wilt, kunnen de ingevroren embryo’s worden ontdooid en teruggeplaatst via een FET (frozen embryo transfer). Een FET is minder belastend dan een verse cyclus: geen stimulatie, geen punctie. De slagingskans van een FET met goede embryo’s is vergelijkbaar met die van een verse transfer.
Slagingskansen van IVF en ICSI
De slagingskans van IVF en ICSI is sterk afhankelijk van de leeftijd van de vrouw (de kwaliteit van de eicellen neemt met de leeftijd af), de kwaliteit van de embryo’s, de oorzaak van de onvruchtbaarheid en het gebruikte protocol. Gemiddeld ligt de kans op een zwangerschap per transfer bij vrouwen onder de 35 jaar op 30 tot 40 procent. Bij vrouwen boven de 40 jaar daalt dit naar 10 tot 20 procent per transfer.
Per gestarte behandeling (inclusief alle invriescycli die volgen op één stimulatie) is de cumulatieve kans op een levend geboorte na meerdere pogingen aanzienlijk hoger. Na drie volledige IVF-cycli (inclusief FET-cycli van ingevroren embryo’s) bedraagt de cumulatieve kans op een levend geboorte voor vrouwen onder de 35 jaar circa 60 tot 70 procent.
De kwaliteit van het IVF-laboratorium speelt een significante rol in de uitkomst. Vraag bij je kliniek naar de actuele resultaten: betrouwbare klinieken publiceren hun succescijfers per leeftijdscategorie.
Vergoeding door de zorgverzekeraar
In Nederland worden drie volledige IVF/ICSI-pogingen vergoed vanuit het basispakket van de zorgverzekering, mits aan de voorwaarden wordt voldaan: de vrouw is jonger dan 43 jaar, er is een medische indicatie voor IVF, de behandeling vindt plaats in een erkende IVF-kliniek en er is een verwijzing van de gynaecoloog. Elke IVF-poging bestaat uit de eicelpunctie, de laboratoriumfase en de terugplaatsing van de verse embryo’s plus alle bijbehorende FET-cycli van embryo’s die in die cyclus zijn ingevroren.
Kosten die niet worden vergoed: medicijnen voor de stimulatie (afhankelijk van de polis, soms deels vergoed), opslag van ingevroren embryo’s (circa 300 tot 600 euro per jaar), genetisch onderzoek van embryo’s (PGT) en aanvullende behandelingen buiten het standaardprotocol. Raadpleeg je zorgverzekering voor de exacte polisvoorwaarden.
Emotionele belasting van IVF en ICSI
Een IVF- of ICSI-traject is niet alleen lichamelijk maar ook emotioneel zeer belastend. De hoop en het enthousiasme aan het begin van een cyclus, de teleurstelling als het niet lukt, het afwachten van de tweewekentest, de verdriet bij een miskraam na IVF, het gevoel van controle verliezen over je eigen lichaam: dit zijn ervaringen die veel koppels beschrijven als intense en soms isolerende periodes.
Psychologische begeleiding tijdens een IVF-traject is waardevol en wordt door steeds meer klinieken actief aangeboden. Een psycholoog of maatschappelijk werker gespecialiseerd in onvruchtbaarheid en fertiliteitbehandeling kan helpen bij het verwerken van teleurstellingen, het maken van beslissingen over stoppen of doorgaan en het onderhouden van de relatie.
Communiceer ook met je omgeving op een manier die bij je past. Sommige koppels vertellen openlijk over de behandeling en ervaren daarin steun. Anderen houden het heel privé om de druk van verwachtingen te vermijden. Beide zijn goed. Het is jouw traject.
Wanneer wordt gestopt met IVF?
Er is geen universeel antwoord op de vraag wanneer te stoppen met IVF. De beslissing hangt af van het aantal pogingen, de leeftijd van de vrouw, de kwaliteit van de eicellen en embryo’s, de financiële situatie, de emotionele belastbaarheid en de persoonlijke wens van het koppel. Artsen geven soms advies op basis van de medische situatie (bijvoorbeeld als de eicelreserve is uitgeput of de kwaliteit van de embryo’s structureel slecht is), maar de uiteindelijke keuze ligt bij het paar.
Alternatieven na meerdere mislukte pogingen zijn eiceldonatie (waarbij eicellen van een donor worden gebruikt), draagmoederschap of adoptie. Eiceldonatie is in Nederland mogelijk maar wettelijk gereguleerd: anonieme donatie is niet toegestaan, de donor moet bereid zijn haar identiteit beschikbaar te stellen voor het kind als het 16 jaar is.
Vragen voor het gesprek met de fertiliteitsarts
Als je een IVF- of ICSI-traject overweegt, zijn dit zinvolle vragen voor het eerste gesprek: wat is de verwachte slagingskans voor ons specifieke geval? Welk protocol wordt gebruikt en waarom? Hoe gaan jullie om met het risico op OHSS? Wat zijn de kosten die niet worden vergoed? Worden embryo’s standaard ingevroren? Wat zijn jullie succescijfers per leeftijdsgroep? Is psychologische begeleiding beschikbaar? Hoe wordt de embryoselectie gedaan en op welk moment?
Een goed geïnformeerde patiënt is beter in staat te beoordelen of de kliniek en het behandelplan bij zijn of haar situatie passen. Aarzel niet om een second opinion te vragen als je twijfelt.
Voeding en leefstijl tijdens IVF
Een IVF- of ICSI-traject vraagt veel van je lichaam. Tegelijkertijd is het logisch dat je je afvraagt of je zelf iets kunt doen om de behandeling een betere kans te geven. Hoewel voeding en leefstijl geen garanties bieden, zijn er een aantal dingen die je kunt doen om je lichaam optimaal voor te bereiden en te ondersteunen.
Het mediterraan dieet wordt in meerdere onderzoeken in verband gebracht met een betere eicelkwaliteit en hogere kansen op een succesvolle IVF-uitkomst. Dat dieet is niet ingewikkeld: het draait om veel groenten en fruit, peulvruchten, volkorenproducten, olijfolie, vis en noten. Rood vlees speelt een kleine bijrol, en bewerkte voeding en suikers staan op de achtergrond. Je hoeft geen streng dieet te volgen, maar dit voedingspatroon geeft je lichaam de stoffen die het nodig heeft voor gezonde cellen en een goed hormonaal evenwicht.
Alcohol vermijden is voor vrouwen tijdens een IVF-traject een van de meest concrete adviezen. Maar ook mannen doen er goed aan om alcohol te laten staan, zeker in de weken voor de zaadcelafname. Alcohol heeft een negatief effect op de kwaliteit van zaadcellen: het beweeglijkheid, de vorm en het DNA van zaadcellen kunnen allemaal verslechteren bij regelmatig gebruik. Dat geldt ook voor roken, en dan voor beide partners. Rokers hebben over het algemeen lagere slagingskansen bij IVF, deels omdat roken de eicelkwaliteit en de baarmoederslijmvlieskwaliteit vermindert.
Slaap en rust zijn tijdens een IVF-traject belangrijker dan velen denken. De hormoonhuishouding is nauw verbonden met de slaapkwaliteit. Tijdens de stimulatiefase kunnen je eierstokken gevoelig en opgezet aanvoelen, en je lichaam verwerkt een intensieve hormonale behandeling. Genoeg slaap, een vaste slaaproutine en het bewust inruimen van rustmomenten helpen je lichaam om deze periode goed te doorstaan. Dat is geen luxe, maar een praktische investering in de behandeling.
Bewegen mag en is voor de meeste vrouwen prima tijdens een IVF-traject, maar intensief sporten wordt afgeraden tijdens de stimulatiefase en rondom de eicelpunctie. De eierstokken zijn dan groter dan normaal, en zwaar sporten verhoogt het risico op ovarieel hyperstimulatiesyndroom (OHSS). Wandelen, rustig fietsen of yoga zijn prima alternatieven. Na de embryotransfer adviseren de meeste klinieken om het rustig aan te doen, zonder dat je de hele dag plat hoeft te liggen.
Voor supplementen geldt: foliumzuur is voor alle vrouwen die zwanger willen worden aanbevolen, en dus ook tijdens een IVF-traject. Vitamine D speelt een rol bij de implantatie van het embryo en bij de algehele vruchtbaarheid; bij een tekort is aanvulling zinvol. Voor vrouwen boven de 35 wordt CoQ10 (co-enzym Q10) soms aanbevolen als ondersteuning van de eicelkwaliteit. De wetenschappelijke evidence is beperkt maar het supplement is over het algemeen veilig. Bespreek supplementen altijd met je fertiliteitsarts voor je ze begint, omdat sommige supplementen kunnen interfereren met medicatie of de behandeling.
Een aantal dingen kun je tijdens een IVF-traject beter laten staan. De sauna, een weekendje weg in een jacuzzi of een hittebad zijn geen goed idee tijdens de stimulatiefase en rondom de punctie. Hoge temperaturen hebben een negatief effect op de kwaliteit van eicellen en embryo’s, en de extra fysieke belasting is niet ideaal. Dat betekent niet dat je je hele leven op pauze moet zetten, maar bewuste keuzes maken helpt.
Tweede en derde poging: omgaan met tegenslagen
Wanneer een eerste IVF-poging niet succesvol is, is dat een pijnlijke klap. Na weken van injecties, echo’s, afwachten en hopen, is een negatieve zwangerschapstest een verdrietige uitkomst. Toch is het goed om te weten dat een mislukte eerste poging niet het einde van het verhaal betekent. Bij de meeste vrouwen jonger dan 35 jaar is de kans op succes over drie à vier pogingen cumulatief een stuk hoger dan na een enkele cyclus.
Na een mislukte poging vindt in vrijwel elke kliniek een evaluatiegesprek plaats. Dit gesprek is waardevol. De fertiliteitsarts kijkt terug op het verloop van de stimulatie, de eicelkwaliteit, de bevruchting en de embryokwaliteit. Op basis daarvan wordt het protocol voor de volgende cyclus eventueel aangepast: een andere dosis hormonen, een ander stimulatieprotocol, een langere of kortere fase, of aanvullend onderzoek naar factoren die de implantatie kunnen bemoeilijken. Neem de tijd voor dit gesprek en kom met vragen.
Het belang van psychologische begeleiding bij meerdere mislukte pogingen wordt nog steeds onderschat. Een IVF-traject is emotioneel zwaar, en bij elke nieuwe cyclus ligt de hoop opnieuw hoog. Als die hoop telkens wordt beschaamd, kan dat leiden tot rouw, uitputting en conflicten in de relatie. Een psycholoog of maatschappelijk werker die gespecialiseerd is in vruchtbaarheidsproblematiek kan helpen om de emoties een plek te geven, de communicatie met je partner te versterken en de beslissingen die voor je liggen helder te maken.
Veel koppels vragen zich na een of twee mislukte pogingen af of het zin heeft om van kliniek te wisselen. Een second opinion is altijd legitiem. Soms heeft een andere kliniek een aanpak of technologie die beter aansluit bij jouw situatie. Denk aan preïmplantatie genetische diagnostiek (PGT-A) bij terugkerende mislukte implantaties, of aan receptiviteitsonderzoek van de baarmoeder. Tegelijkertijd is niet elke kliniek beter dan de vorige; het gaat erom dat je je gehoord voelt en dat het behandelplan voor jou logisch is.
Als koppel de moed houden na tegenslagen is misschien wel het moeilijkste aspect van een lang IVF-traject. Mannen en vrouwen verwerken dit proces vaak anders: de een trekt zich terug, de ander wil praten. Erkenning voor elkaars manier van omgaan met verdriet is essentieel. Sommige koppels kiezen bewust voor een rustperiode tussen twee cycli in, om weer op te laden en de relatie ruimte te geven. Dat is geen opgeven, maar een vorm van zelfzorg die de volgende poging ten goede kan komen.
Uiteindelijk is een IVF-traject ook een proces van leren kennen, zowel van je eigen lichaam als van je grenzen als koppel. Elke cyclus levert informatie op. En hoewel dat geen troost is na een negatieve test, is het een manier om verder te blijven kijken, met realisme en met hoop tegelijk.
Een IVF- of ICSI-traject is een van de meest veeleisende dingen die een koppel samen kan doormaken. Het vraagt geduld, doorzettingsvermogen en de moed om telkens opnieuw te beginnen. Maar de mensen die dit pad bewandelen doen dat niet voor niets: de wens om een kind te krijgen is een van de krachtigste drijfveren die er bestaan. Die veerkracht, samen met de ondersteuning van een goede kliniek en de mensen om je heen, maakt dat dit traject voor veel koppels uiteindelijk leidt naar wat ze zo graag willen.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts, verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over vruchtbaarheid en zwanger raken.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp