PCOS, polycysteus ovarium syndroom, is de meest voorkomende hormonale aandoening bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Naar schatting heeft vijf tot tien procent van de vrouwen PCOS, maar een groot deel weet het niet. PCOS is een van de meest voorkomende oorzaken van onregelmatige of uitblijvende menstruatie en van verminderde vruchtbaarheid. Toch krijgen de meeste vrouwen met PCOS kinderen, met of zonder medische hulp. Dit artikel legt uit wat PCOS is, hoe het wordt vastgesteld, hoe het de vruchtbaarheid beïnvloedt en welke behandelopties er zijn.
Wat is PCOS?
PCOS (polycysteus ovarium syndroom) is een complexe hormonale aandoening waarbij het evenwicht van de geslachtshormonen verstoord is. De eierstokken bevatten vaak veel kleine follikels, blaasjes die onrijpe eicellen bevatten, maar deze follikels rijpen niet volledig uit tot een eisprong. Vandaar de naam: poly (veel) cysteus (met cysteuze follikels) ovarium (eierstok).
De drie kenmerken die voor de diagnose worden gebruikt (de Rotterdam-criteria), waarbij twee van de drie aanwezig moeten zijn:
Onregelmatige of uitblijvende eisprong: de menstruatiecyclus is onregelmatig (meer dan 35 dagen tussen de cycli), de menstruatie is zeldzaam, of de eisprong vindt niet of nauwelijks plaats.
Verhoogde androgeenspiegels: testosteron, DHEAS of androstenedion is verhoogd in het bloed, of er zijn klinische tekenen van hoge androgenen: acne, overmatige haargroei op plekken waar mannen haar hebben (hirsutisme, lip, kin, buik), haaruitval op het hoofd.
Polycysteuze eierstokken op echo: op een echo zijn er twaalf of meer follikels per eierstok te zien, of een vergroot eierstokvolume. Polycysteuze eierstokken op een echo alleen zijn niet voldoende voor de diagnose PCOS. De diagnose vereist de combinatie van symptomen en bloedwaarden.
Wat veroorzaakt PCOS?
De exacte oorzaak van PCOS is nog niet volledig opgehelderd. Er zijn twee centrale mechanismen. Insulineresistentie: veel vrouwen met PCOS hebben een verhoogde insulineresistentie, de cellen reageren minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline moet aanmaken. Hoge insulinespiegels stimuleren de eierstokken om meer androgenen aan te maken, wat de hormoonbalans verstoort en de eisprong remt.
LH/FSH-disbalans: het luteïniserend hormoon (LH) is bij vrouwen met PCOS vaak chronisch verhoogd ten opzichte van het follikelstimulerend hormoon (FSH). Dit verstoort het rijpingsproces van de follikel en verhindert de eisprong.
Genetische component: PCOS is deels erfelijk. Als je moeder of zus PCOS heeft, is jouw risico verhoogd. Er is geen enkel gen dat PCOS veroorzaakt; het is een polygenetische aandoening die beïnvloed wordt door zowel erfelijke factoren als leefstijl en omgeving.
Hoe beïnvloedt PCOS de vruchtbaarheid?
De grootste invloed van PCOS op de vruchtbaarheid is de onregelmatige of uitblijvende eisprong. Zonder eisprong is bevruchting niet mogelijk. Bij vrouwen met PCOS kan het maanden duren voor er een eisprong optreedt, of de eisprong blijft volledig uit.
De onregelmatige cyclus maakt het ook moeilijker om de vruchtbare periode te bepalen. Ovulatietests zijn minder betrouwbaar bij PCOS omdat LH chronisch verhoogd kan zijn zonder dat er een echte LH-piek voorafgaand aan de eisprong plaatsvindt. Dit kan leiden tot fout-positieve testuitkomsten.
Toch is PCOS geen onvruchtbaarheid. Veel vrouwen met PCOS hebben wel eisprongen, alleen onregelmatig. De kans om spontaan zwanger te worden bestaat, maar het duurt gemiddeld langer dan bij vrouwen zonder PCOS.
Diagnose: hoe wordt PCOS vastgesteld?
De diagnose PCOS wordt gesteld door de huisarts of gynaecoloog op basis van anamnese, bloedonderzoek en echo. Bij anamnese vraagt de arts naar onregelmatige menstruaties, acne, haargroei, haaruitval, gewichtstoename en moeite met afvallen.
Bloedonderzoek omvat LH, FSH, totaal testosteron, DHEAS, androstenedion, schildklierfunctie (TSH, om schildklierproblemen als alternatieve oorzaak uit te sluiten), prolactine en nuchtere glucose en insuline voor insulineresistentie. Een van de belangrijkste bepalingen bij vrouwen met een zwangerschapswens is het AMH-gehalte, het anti-Mülleriaanhormoon. Dit hormoon geeft een indruk van de eicelreserve. Bij vrouwen met PCOS is het AMH vaak opvallend hoog, omdat er veel kleine onrijpe follikels aanwezig zijn.
Nuchtere glucose en nuchtere insuline worden gemeten om insulineresistentie vast te stellen. Een nuchtere glucose boven de 5,6 mmol/L of een verhoogde insulinewaarde wijst op een verstoorde koolhydraathuishouding die behandeling behoeft. Ook de schildklierfunctie wordt gecontroleerd via het TSH-gehalte, en prolactine wordt bepaald, omdat verhoogd prolactine de eisprong kan remmen.
Een transvaginale echo is een standaard onderdeel van het diagnostisch traject. Via een kleine echosonde die vaginaal wordt ingebracht, kan de gynaecoloog de eierstokken nauwkeurig bekijken. Bij PCOS zijn er typisch twaalf of meer kleine follikels zichtbaar in elke eierstok, als een snoer van parels. Ook het eierstokvolume is bij PCOS vaak vergroot, meer dan tien milliliter per eierstok.
Wanneer verwijzing naar de gynaecoloog? Als de huisarts PCOS vermoedt op basis van klachten en bloedonderzoek, of als je langer dan een jaar onbeschermd probeert zwanger te worden zonder succes, is verwijzing naar een gynaecoloog op zijn plaats. De gynaecoloog kan uitgebreider onderzoek inzetten, waaronder een semenanalyse bij de partner en een HSG-onderzoek om de doorgankelijkheid van de eileiders te controleren.
Behandeling van PCOS bij een zwangerschapswens
Als je PCOS hebt en zwanger wilt worden, zijn er verschillende behandelstappen die je samen met je arts kunt doorlopen. De aanpak hangt af van je gewicht, de ernst van de hormonale verstoring en hoe jouw lichaam reageert op eerdere behandelingen. De volgorde is doorgaans van minst ingrijpend naar meest ingrijpend.
Leefstijlinterventie als eerste stap
Bij vrouwen met PCOS en overgewicht is gewichtsverlies de krachtigste en goedkoopste behandeling die er bestaat. Onderzoek toont aan dat een gewichtsverlies van slechts vijf tot tien procent van het lichaamsgewicht bij meer dan de helft van de vrouwen de eisprong herstelt. Dit komt doordat vet, met name buikvet, hormonen aanmaakt die de insulineresistentie verergeren. Minder vet betekent minder insuline, minder androgenen en een betere kans op spontane eisprong.
Je hoeft niet je ideale gewicht te bereiken voordat de behandeling effect heeft. Al een bescheiden gewichtsverlies van vijf kilogram kan de hormoonbalans significant verbeteren. Een diëtiste gespecialiseerd in vruchtbaarheidsproblematiek kan je begeleiden bij een haalbaar en volhoudbaar plan.
Ovulatie-inductie met clomifeen
Als leefstijlveranderingen onvoldoende zijn, of als je een normaal gewicht hebt, is ovulatie-inductie met clomifeencitraat de klassieke eerste stap. Clomifeen is een tablet die je de eerste vijf dagen van de cyclus inneemt. Het werkt door de hypofyse te laten denken dat er te weinig oestrogeen is, waardoor er meer FSH wordt aangemaakt. Dat FSH stimuleert de groei van follikels en bevordert de eisprong. Clomifeen is effectief bij ongeveer tachtig procent van de vrouwen met PCOS. De cumulatieve zwangerschapskans na zes maanden behandeling is vijftig tot zeventig procent.
Letrozol als alternatief
Letrozol wordt steeds vaker ingezet als eerste keuze bij ovulatie-inductie, ook boven clomifeen. Letrozol remt tijdelijk de omzetting van androgenen naar oestrogeen, waardoor de hypofyse meer FSH aanmaakt. Het voordeel ten opzichte van clomifeen is dat letrozol het baarmoederslijmvlies niet verdunt en de slijmproductie in de cervix minder negatief beïnvloedt. Bij vrouwen die niet reageren op clomifeen of bij wie clomifeen bijwerkingen geeft, is letrozol een waardevol alternatief.
Metformine als ondersteuning
Metformine is een middel dat normaal bij type 2 diabetes wordt voorgeschreven, maar het heeft ook een bewezen rol bij PCOS. Het maakt het lichaam gevoeliger voor insuline, waardoor de alvleesklier minder hard hoeft te werken en de androgenenproductie afneemt. De combinatie van metformine en clomifeen werkt beter dan clomifeen alleen, zeker bij vrouwen met duidelijke insulineresistentie of overgewicht.
FSH-injecties bij onvoldoende reactie
Als clomifeen en letrozol na drie tot zes cycli geen eisprong opleveren, is de volgende stap ovulatie-inductie met FSH-injecties. Dit zijn hormooninjecties die je zelf thuis toedient en die de follikelrijping direct stimuleren. De behandeling vraagt intensieve begeleiding met regelmatige echo-controles, omdat het risico op een meerlingzwangerschap reëel is als er te veel follikels tegelijk rijpen. Bij PCOS zijn de eierstokken extra gevoelig voor FSH, dus de behandeling wordt gestart met een lage dosis die langzaam wordt opgehoogd: de zogenoemde step-up methode.
Laparoscopische ovariële drilling (LOD)
Als medicamenteuze behandelingen niet werken, is laparoscopische ovariële drilling een optie. Via een kijkoperatie worden kleine gaatjes in de eierstokken gemaakt met behulp van een naaldelektrode. Dit verlaagt de androgeenproductie in de eierstokken en kan de hormonale balans herstellen. Bij een deel van de vrouwen treedt daarna spontaan een regelmatige cyclus op. Het effect is tijdelijk, maar kan lang genoeg aanhouden om zwangerschap mogelijk te maken.
IVF bij PCOS
Als alle voorgaande behandelingen niet tot zwangerschap leiden, is IVF de volgende stap. Vrouwen met PCOS reageren doorgaans heel goed op hormoonstimulatie en produceren vaak veel eicellen, maar het risico op ovarieel hyperstimulatiesyndroom (OHSS) is hoger. Moderne klinieken gebruiken bij PCOS-patiënten een freeze-all strategie: alle embryo’s worden ingevroren en pas in een latere, hormoonongestimuleerde cyclus teruggeplaatst. Dit elimineert het risico op ernstige OHSS vrijwel volledig.
Leefstijl en PCOS: meer dan alleen gewicht
Leefstijl speelt een centrale rol bij PCOS, ook buiten het gewicht. Regelmatige matige lichaamsbeweging, zoals wandelen, fietsen of zwemmen, verbetert de insulinegevoeligheid en vermindert de androgeenspiegels. Je hoeft geen topsporter te worden: dertig minuten matige beweging per dag heeft al een meetbaar effect op de hormoonbalans.
Voeding heeft ook invloed. Een laag-glycemisch dieet, waarbij je bewerkte suikers en snelle koolhydraten beperkt en kiest voor volkorengranen, groenten, peulvruchten en magere eiwitten, helpt de insulineschommelingen te dempen. Het mediterrane dieet wordt in het bijzonder geassocieerd met verbeterde vruchtbaarheidsuitkomsten bij vrouwen met PCOS.
Slaap is een onderschat element. Slaaptekort verhoogt de cortisolspiegel, wat de insulineresistentie verergert en de hormoonbalans verder verstoort. Probeer zeven tot negen uur slaap per nacht te halen en een regelmatig slaapritme aan te houden.
Supplementen worden soms aanbevolen bij PCOS. Inositol, met name myo-inositol, heeft in meerdere onderzoeken een positief effect laten zien op de insulinegevoeligheid en de ovulatieregelmatigheid bij vrouwen met PCOS. Vitamine D-tekort komt vaker voor bij vrouwen met PCOS en kan de insulineresistentie verergeren: laat je vitamine D-spiegel controleren. Foliumzuur is standaard bij een zwangerschapswens; bij overgewicht of obesitas wordt een hogere dosering van vijf milligram per dag aanbevolen.
PCOS en zwangerschap
Als een vrouw met PCOS eenmaal zwanger is, zijn er een aantal aandachtspunten. De kans op zwangerschapsdiabetes is bij vrouwen met PCOS verhoogd, omdat de onderliggende insulineresistentie tijdens de zwangerschap kan verergeren. De verloskundige of gynaecoloog zal doorgaans vroeg in de zwangerschap een glucosetest voorstellen. Ook de kans op pre-eclampsie en vroeggeboorte is iets hoger dan gemiddeld, wat nauwere begeleiding rechtvaardigt.
Na de bevalling verdwijnt PCOS niet. De aandoening is chronisch, maar veel vrouwen merken dat de klachten tijdens en direct na de borstvoedingsperiode minder aanwezig zijn, omdat de hormoonhuishouding verandert. Zodra de menstruatie terugkeert, kunnen de PCOS-symptomen weer op de voorgrond treden. Bespreek met de gynaecoloog welk vervolgbeleid passend is na de bevalling, zeker als er plannen zijn voor een tweede kind.
Emotionele impact van PCOS
PCOS heeft een grote impact op het dagelijks leven, niet alleen lichamelijk maar ook emotioneel. De zichtbare klachten, zoals acne, overmatige haargroei en haaruitval op het hoofd, kunnen het zelfvertrouwen aantasten. Het gevoel dat het eigen lichaam “niet goed werkt” is voor veel vrouwen een bron van verdriet en schaamte.
De onzekerheid over de cyclus en de vruchtbaarheid maakt de situatie intenser. Elke maand met een onregelmatige of uitblijvende menstruatie is een herinnering aan de aandoening. Als er ook een kinderwens is, voegt de onzekerheid over de eisprong een extra laag toe aan de emotionele belasting.
Psychologische begeleiding kan helpen om met deze gevoelens om te gaan. Een psycholoog die ervaring heeft met vruchtbaarheidsproblemen begrijpt de specifieke dynamiek van PCOS. Lotgenotengroepen, zowel online als in persoon, zijn waardevol omdat je er mensen vindt die precies weten hoe het voelt. In Nederland zijn er actieve PCOS-communities en de Verenging Ovulatiestoornis biedt informatie en steun.
Je partner speelt ook een grote rol. Leg uit wat PCOS inhoudt, wat de behandelingen betekenen en hoe jij je voelt. Zorg dat je er samen in staat, zodat de druk niet eenzijdig op jou rust. Een gezamenlijk gesprek met de arts of een relatietherapeut kan helpen om de communicatie te openen als dat moeilijk gaat.
PCOS is een chronische aandoening, maar het is geen onoverkomelijk obstakel op weg naar een zwangerschap. De meeste vrouwen met PCOS worden uiteindelijk zwanger, met of zonder medische hulp. De behandelmogelijkheden zijn de afgelopen jaren enorm verbeterd. Als je de tijd neemt om je lichaam goed te begrijpen, de juiste zorg zoekt en goed voor jezelf zorgt, kom je een heel eind.
Veel gestelde vragen over PCOS
Veel vrouwen met PCOS hebben vragen die ze niet altijd durven te stellen aan de arts. Hieronder beantwoorden we een aantal veelgehoorde vragen die bij de diagnose of tijdens de behandeling naar voren komen.
Kan ik PCOS krijgen zonder overgewicht? Ja. PCOS komt voor bij vrouwen met elk gewicht. Ongeveer dertig procent van de vrouwen met PCOS heeft een normaal gewicht of zelfs ondergewicht. Bij deze groep is insulineresistentie minder uitgesproken, maar de hormonale disbalans en de onregelmatige eisprong zijn er wel degelijk. De behandeling verschilt iets van die bij vrouwen met overgewicht: leefstijlinterventie speelt een minder prominente rol en er wordt sneller gestart met medicamenteuze ovulatie-inductie.
Verdwijnt PCOS na een zwangerschap? Nee. PCOS is een chronische aandoening die niet geneest door een zwangerschap. Sommige vrouwen merken dat hun klachten verminderen tijdens de zwangerschap en in de periode van borstvoeding, maar zodra de menstruatie terugkeert, zijn de PCOS-symptomen ook weer aanwezig. Dit betekent niet dat je altijd medicijnen nodig hebt: leefstijl blijft de basis voor langetermijnbeheer.
Moet ik de rest van mijn leven medicijnen slikken voor PCOS? Niet noodzakelijk. De medicamenteuze behandeling wordt doorgaans ingezet met een specifiek doel, zoals het opwekken van een eisprong voor een zwangerschapswens, of het reguleren van de cyclus. Buiten de zwangerschapswens zijn er ook niet-medicamenteuze manieren om PCOS te beheren, zoals een gezonde leefstijl, gewichtsbeheersing en in sommige gevallen supplementen. Overleg met de gynaecoloog wat het beste bij jouw situatie past.
Is er een verband tussen PCOS en schildklierproblemen? PCOS en schildklieraandoeningen zijn beide hormonale condities die vaker tegelijkertijd voorkomen dan op basis van toeval verwacht zou worden. Hypothyreoïdie (te trage schildklier) kan vergelijkbare klachten geven als PCOS, zoals onregelmatige menstruaties en gewichtstoename. Daarom wordt de schildklierfunctie altijd meegetest bij de diagnose PCOS. Als beide aandoeningen aanwezig zijn, worden ze los van elkaar behandeld.
Wat als mijn arts mijn klachten niet serieus neemt? Helaas is diagnostische vertraging bij PCOS geen uitzondering. Als je het gevoel hebt dat je klachten worden gebagatelliseerd, vraag dan om een verwijzing naar een gynaecoloog of een second opinion bij een andere arts. Noteer je klachten vooraf, houd een menstruatiekalender bij en vraag expliciet om bloedonderzoek. Je hebt het recht om goed geïnformeerd te worden over je eigen lichaam.
PCOS vraagt geduld, van jezelf en van je omgeving. De weg naar diagnose duurt soms jaren. De weg naar een zwangerschap ook. Maar de meeste vrouwen met PCOS die actief worden begeleid, bereiken uiteindelijk hun doel. Weet dat je niet alleen bent in dit proces, dat er goede behandelingen zijn en dat jouw lichaam, ook met PCOS, heel goed in staat is om een kind te dragen.
Tot slot: PCOS is geen aanslag op jouw vrouwelijkheid of vruchtbaarheid als definitief feit. Het is een aandoening met een naam, met een mechanisme en met oplossingen. Hoe meer je erover weet, hoe beter je de regie kunt houden. Zoek een arts die met je meedenkt, vraag om uitleg totdat je het begrijpt en ga de behandeling in met een realistisch maar hoopvol beeld. Dat is het beste wat je kunt doen.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of gynaecoloog voor diagnose en behandeling.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp