Een bevallingsplan is een document waarin je als aanstaande ouder je wensen en voorkeuren rondom de bevalling vastlegt: waar je wilt bevallen, wie aanwezig mag zijn, welke pijnbestrijding je overweegt, hoe je de eerste momenten na de bevalling wilt laten verlopen en wat je wilt als het anders gaat dan gepland. Een bevallingsplan is geen bindend contract, de bevalling verloopt zelden precies zoals je had bedacht, maar het is een waardevolle manier om na te denken over je wensen, om in gesprek te gaan met de verloskundige of gynaecoloog en om zorgverleners te informeren die jou misschien niet kennen.
Wat is het doel van een bevallingsplan?
Het bevallingsplan dient meerdere doelen. Ten eerste helpt het schrijven zelf: door je wensen op papier te zetten, word je gedwongen na te denken over keuzes die je anders misschien pas tijdens de bevalling zou overwegen, wanneer je er minder mentale ruimte voor hebt. Ten tweede communiceert het je wensen aan zorgverleners: in het ziekenhuis ken je de dienstdoende verloskundige of gynaecoloog mogelijk niet. Een bevallingsplan geeft hen snel een beeld van wie je bent en wat je wilt. Ten derde bevordert het de samenwerking: een bevallingsplan is geen eisenlijst maar een gespreksonderwerp. Bespreek het met de verloskundige voor de bevalling; dat gesprek kan inzichten opleveren over wat realistisch is en wat niet.
Een bevallingsplan is geen garantie: de bevalling is onvoorspelbaar. Een bevallingsplan schrijven met de impliciete verwachting dat alles precies zo verloopt, leidt tot teleurstelling als het anders gaat. Schrijf het als een voorkeur, niet als een plan dat gevolgd moet worden. Flexibiliteit is de sleutel: een goed bevallingsplan bevat ook jouw wensen als het anders verloopt.
Waar wil je bevallen?
In Nederland kun je kiezen waar je wilt bevallen, thuis, in het ziekenhuis of in een geboortecentrum, mits er geen medische redenen zijn die een bepaalde keuze uitsluiten.
Thuisbevalling: de bevalling vindt thuis plaats, begeleid door de verloskundige. De kraamverzorgende is doorgaans ook aanwezig. Dit is in Nederland een veelgekozen optie, al is het percentage thuisbevallingen de afgelopen decennia gedaald. Een thuisbevalling is alleen mogelijk bij een laagrisicozwangerschap.
Poliklinisch in het ziekenhuis: je bevalt in het ziekenhuis maar gaat (als alles goed gaat) binnen enkele uren na de bevalling naar huis. De verloskundige begeleidt de bevalling; een gynaecoloog is beschikbaar als dat nodig is. Pijnbestrijding via epidurale anesthesie is beschikbaar.
Klinisch in het ziekenhuis: je verblijft een of meer nachten in het ziekenhuis na de bevalling. Dit is doorgaans het geval na een keizersnede of bij complicaties, maar sommige stellen kiezen dit ook bij een ongecompliceerde bevalling.
Geboortecentrum: een zelfstandig geboortecentrum (niet verbonden aan een ziekenhuis) biedt een thuisachtige omgeving met verloskundigezorg. Bij complicaties is transport naar het ziekenhuis nodig.
Wie wil je erbij?
Bedenk wie je aanwezig wilt bij de bevalling. De meest voor de hand liggende keuze is de partner, maar ook een doula (een getrainde bevallingsbegeleider), een moeder, zus of beste vriendin kan aanwezig zijn als je dat wilt. In de meeste ziekenhuizen zijn er beperkingen aan het aantal aanwezigen; vraag dit na bij jouw zorgverlener.
Een doula is geen verloskundige maar een getrainde ondersteuner die continue emotionele en praktische ondersteuning biedt tijdens de bevalling. Studies tonen aan dat de aanwezigheid van een doula de kans op een keizersnede vermindert, de bevallingsduur verkort en de tevredenheid over de bevalling vergroot. Informeer of jouw verloskundige of ziekenhuis open staat voor de aanwezigheid van een doula.
Pijnbestrijding: welke opties zijn er?
Pijnbestrijding is voor veel vrouwen een van de meest besproken onderwerpen rondom de bevalling. Er is geen goede of foute keuze, elke vrouw heeft het recht om te kiezen voor wat bij haar past, en die keuze kan ook veranderen tijdens de bevalling.
Niet-medicamenteuze pijnbestrijding: warmte (warm bad, warm kompres), beweging (lopen, wiegbewegen, bal), water (onder de douche of in een bevalbad), ademhalingstechnieken (zwangerschapsyoga, lamaze of andere methoden), tens (transcutane elektrische zenuwstimulatie, apparaatje dat milde elektrische impulsen geeft), massage door partner of doula, en mentale technieken zoals hypnobirthing.
Medicamenteuze pijnbestrijding: lachgas (stikstofoxide) is snel werkend en snel uitgewerkt; het neemt de pijn niet volledig weg maar maakt de weeën draaglijker. Remifentanil is een kortdurend werkend opiaat dat via een infuus wordt gegeven en de vrouw zelf kan toedienen (PCA, patiënt-gecontroleerde analgesie). Het neemt de pijn niet volledig weg maar vermindert hem sterk. Epidurale anesthesie is de meest effectieve pijnbestrijding: een katheter wordt in de ruimte rondom het ruggenmerg geplaatst en verdovende vloeistof wordt via dit katheter toegediend. Het beneemt het gevoel in de onderbuik en benen vrijwel volledig. Het kan de bevalling iets verlengen en verhoogt de kans op een vaginale kunstverlossing (vacuüm of tang) licht. Epidurale anesthesie is alleen beschikbaar in het ziekenhuis.
Leg in het bevallingsplan je voorkeur vast maar schrijf ook: “Als ik vraag om meer pijnbestrijding, wil ik dat serieus worden genomen. Tegelijkertijd wil ik niet actief worden aangeboden om de pijnbestrijding op te schalen tenzij ik ernaar vraag.”
Houdingen en bewegen tijdens de ontsluiting
Bewegen en actief zijn tijdens de ontsluiting bevordert de voortgang van de bevalling en kan de pijn draaglijker maken. Leg in het bevallingsplan vast dat je wilt kunnen bewegen, verschillende houdingen wilt proberen en zo min mogelijk op de monitoringstafel wilt liggen, tenzij er een medische reden is voor continue CTG-monitoring.
Waterbevalling: sommige vrouwen willen in een bevalbad bevallen. In Nederland zijn waterbevellingen beschikbaar in sommige geboortecentra en thuis; in ziekenhuizen minder gebruikelijk. Informeer bij je zorgverlener of dit een optie is en of je hier een voorkeur voor hebt.
De uitdrijving: jouw wensen
Tijdens de uitdrijving (het persen) kun je jouw voorkeuren vastleggen: wil je sturing ontvangen van de verloskundige bij het persen, of wil je instinctief persen op basis van wat jij voelt? Sommige vrouwen kiezen voor “ademend persen” (zachtjes persen bij een wee zonder te forceren) om scheuren te minimaliseren.
Episiotomie (inknippen): in Nederland wordt een episiotomie alleen uitgevoerd als er een medische reden voor is (baby in nood, voortgang van de bevalling). Als je een sterke voorkeur hebt tegen een episiotomie, noteer dit dan, al is het niet altijd te voorkomen in spoedsituaties.
Perineum massage: je kunt vragen of de verloskundige perineum massage toepast om scheuren te verminderen. Dit is een techniek die bewezen effectief is bij vrouwen die voor het eerst bevallen.
Direct na de bevalling
Huid-op-huid contact: onmiddellijk na de geboorte kan de baby op de buik van de moeder worden gelegd. Dit bevordert de hechting, reguleert de lichaamstemperatuur van de baby en stimuleert de eerste borstvoeding. Leg dit als wens vast. Als jij tijdelijk niet in staat bent tot huid-op-huid (na een keizersnede, of bij een complicatie), kan de partner deze taak overnemen.
Doorknippen van de navelstreng: in de meeste gevallen wacht de verloskundige een tot drie minuten met het doorknippen van de navelstreng (uitgesteld navelstrengknippen), zodat de baby nog bloed uit de placenta ontvangt. Dit heeft bewezen voordelen voor de ijzervoorraden van de baby. Leg vast of je de partner de navelstreng wilt laten doorknippen.
Nageboorte: de placenta wordt geboren na de baby. Er zijn twee opties: actief beleid (een medicijn, oxytocine, wordt toegediend om de baarmoeder samen te laten trekken en de placenta sneller te laten uitstoten, met een lagere kans op bloeding) of fysiologisch beleid (de placenta wordt op eigen kracht geboren, zonder medicijn). Leg je voorkeur vast.
Eerste voeding: leg vast of je de baby wilt voeden zodra hij bij is, aan de borst of via een fles.
Als het anders verloopt dan gepland
Leg ook vast wat je wilt als de bevalling anders verloopt: als een keizersnede nodig blijkt, wil je dan dat je partner aanwezig is in de operatiekamer? Wil je huid-op-huid contact direct na de keizersnede (gentle C-section)? Wil je dat de reden voor medische ingrepen altijd aan je worden uitgelegd voor ze worden uitgevoerd?
Een bevallingsplan met een “plan B” getuigt van realisme en helpt zorgverleners ook in spoedsituaties jouw wensen te kennen.
Hoe lang is een bevallingsplan?
Houd het bevallingsplan beknopt: één A4-tje is het maximum. Lange documenten worden niet of nauwelijks gelezen door drukke zorgverleners. Gebruik korte zinnen, opsommingstekens en duidelijke kopjes. Schrijf het in een vriendelijke toon, het is een communicatiemiddel, geen eisenlijst.
Bespreek het bevallingsplan minimaal één keer met de verloskundige, idealiter rond week 34-36. De verloskundige kan je informeren over wat realistisch is in jouw situatie en eventuele vragen beantwoorden.
Bijzondere situaties in het bevallingsplan
De meeste bevallingsplannen gaan uit van een zwangerschap zonder complicaties en een bevalling op termijn. Maar soms is jouw situatie anders, en dan is het extra waardevol om dat goed vast te leggen. Een bevallingsplan is namelijk het meest nuttig juist als de begeleiders meer weten over wat voor jou belangrijk is.
Als je eerder een keizersnede hebt gehad en nu een vaginale bevalling probeert (een VBAC, vaginale bevalling na keizersnede), verdient dat een aparte plek in je plan. Je kunt aangeven dat je goed geïnformeerd bent over de risicos, dat je begrijpt wanneer alsnog een keizersnede nodig kan zijn, en wat je wensen zijn als het toch zover komt. Ook is het zinvol te vermelden hoeveel keizersneden je al hebt gehad, want dat bepaalt mede welke opties realistisch zijn. Bespreek dit altijd grondig met de gynaecoloog of verloskundige zodat je plan realistisch en veilig is.
Bij een meerlingzwangerschap is een bevallingsplan net zo belangrijk als bij een eenling, maar er zijn extra zaken om op te nemen. Denk aan de volgorde van de bevallingen van de tweeling, je wensen rondom huid-op-huid met beide baby’s, en wie er bij de baby is als jijzelf nog in de verloskamer ligt. Bij een tweeling bevallen de meeste vrouwen in het ziekenhuis, en de aanwezigheid van een neonatoloog is dan standaard. Het helpt als je in je plan aangeeft hoe je omgaat met de situatie dat beide baby’s tijdelijk andere aandacht of zorg nodig hebben.
Verwacht je een vroeggeboorte, of is er een verhoogd risico dat de baby eerder komt, dan is het goed dat je plan hier rekening mee houdt. De verwachtingen bij een prematuur geboren baby zijn heel anders dan bij een bevalling op termijn. Huid-op-huid contact is dan misschien niet direct mogelijk. Opname op de NICU (neonatale intensive care) kan noodzakelijk zijn. Juist dan is het fijn als je zorgverleners weten dat je dit begrijpt, maar ook dat je, waar het medisch verantwoord is, toch aanwezig wilt zijn en betrokken wilt blijven.
Heb je een beperking of een chronische aandoening, dan is communicatie extra belangrijk. Niet alle verpleegkundigen en zaalartsen die jou begeleiden weten van tevoren wat jouw beperking inhoudt en wat je nodig hebt. In je bevallingsplan kun je bondig aangeven wat de beperking betekent voor de bevalling, welke aanpassingen je nodig hebt, hoe je communiceert als dat lastig is, en wie jouw vaste contactpersoon is in de kamer. Zo voorkom je dat je op een kwetsbaar moment steeds opnieuw uitleg moet geven.
Digitaal of op papier: het bevallingsplan in de praktijk
Als je eenmaal weet wat je in je bevallingsplan wilt zetten, komt de vraag: hoe leg je het vast? Er zijn grofweg twee opties, en beide hebben voor- en nadelen.
Een digitaal bevallingsplan heeft als groot voordeel dat je het gemakkelijk kunt aanpassen. Veranderen je wensen in de loop van de zwangerschap, of geeft je verloskundige je een nieuw inzicht mee na een consult, dan pas je het document aan zonder opnieuw te beginnen. Je kunt het bovendien per e-mail doorsturen naar de verloskundige, de kraamzorgorganisatie en het ziekenhuis. Een gedeeld document via Google Docs of een PDF werkt goed. Sommige ziekenhuizen hebben ook een eigen digitale omgeving waar je het kunt uploaden.
Een papieren plan heeft dan weer het voordeel dat het altijd bij de hand is, ook als je telefoon leeg is of als er in de drukte van de bevalling geen tijd is om iets op te zoeken. Print het plan uit op het moment dat je naar het ziekenhuis of het geboortecentrum gaat, en neem altijd meerdere exemplaren mee. Geef er een aan de verloskundige, een aan de verpleegkundige die jou opvangt, en bewaar er zelf ook een.
Zorg ervoor dat iedereen die een rol speelt bij de bevalling het plan heeft gelezen of in elk geval weet dat het er is. Dat betekent: je verloskundige (geef het mee bij een van de laatste controles voor de uitgerekende datum), het ziekenhuis of geboortecentrum waar je bevalt (sommige hebben een loket of dossier waar je het van tevoren kunt indienen), en je partner of de mensen die je bij de bevalling wilt hebben. Zij kunnen ook helpen om jouw wensen te communiceren op het moment dat jij er zelf geen energie voor hebt.
Bepaal ook wie een kopie krijgt die niet direct aanwezig is, maar wel betrokken is. Denk aan een kraamverzorgende die vlak na de bevalling thuis start, of een familielid dat eventueel inspringt als partner wegvalt. Hoe meer mensen op de hoogte zijn van je plan, hoe meer kans dat jouw wensen ook werkelijk gerespecteerd worden.
Schrijf in je agenda wanneer je het plan wilt bijwerken. Een goed moment is rond week 30, als je de geboortelocatie definitief hebt gekozen. Daarna nog een keer rond week 36 of 37, als je de laatste controles hebt gehad en je wensen concreter zijn geworden. Als er tussentijds iets verandert, zoals een nieuwe diagnose of een wijziging in je geboorteplan, pas het dan meteen aan en stuur de nieuwe versie naar de betrokkenen.
Na de bevalling: terugkijken op het plan
De bevalling is voorbij. Je houdt je baby vast. En dan, soms pas dagen of weken later, komt het moment waarop je terugdenkt aan hoe het allemaal is gegaan. En aan wat er anders was dan je had gepland.
Het is heel normaal dat de bevalling niet is verlopen zoals je had gehoopt. Misschien heb je toch pijnstilling gevraagd terwijl je dat niet wilde. Misschien was er een spoedsectie nodig terwijl je een vaginale bevalling voor ogen had. Misschien was de sfeer anders, of waren er mensen aanwezig die je liever niet had gezien, of waren er juist mensen die je miste. Al die gevoelens zijn er, en ze zijn geldig.
Het verschil tussen wat je wilde en wat er nodig was, is iets wat veel vrouwen moeilijk vinden te verwerken. Niet omdat ze ondankbaar zijn, maar omdat ze zich hadden voorbereid op iets anders. Een bevallingsplan is geen belofte die de wereld aan je heeft gedaan. Het is een uiting van hoe jij het op dat moment voor je zag. Dat het anders is gegaan, zegt niets over hoe goed je bent bevallen, en niets over hoe goed je baby ter wereld is gekomen.
Als je het gevoel hebt dat je wensen niet zijn gerespecteerd of niet zijn gehoord, is een nabespreking met de verloskundige of gynaecoloog heel waardevol. Veel zorgverleners bieden dit standaard aan, maar je kunt er ook zelf om vragen. In zo’n gesprek kun je doorvragen: waarom zijn bepaalde beslissingen genomen, wat was de medische overweging, had iets anders kunnen lopen. Dat geeft geen andere uitkomst, maar het helpt wel bij het begrijpen van wat er is gebeurd.
Soms zijn de gevoelens rond een bevalling die anders verliep groter dan je verwacht. Als je merkt dat je er maar niet overheen komt, dat je nachtmerries hebt, of dat je de bevalling steeds opnieuw beleeft, is het goed om dit te bespreken met de huisarts of verloskundige. Traumatische geboorten worden steeds beter herkend en behandeld, en er is hulp voor.
Een bevalling die anders verliep dan gepland, kan alsnog een goede geboorte zijn. Dat zijn geen tegenstrijdige dingen. Jij was er. Jouw baby is er. Wat er gebeurde, was bedoeld om jullie beiden veilig te houden. Dat is uiteindelijk wat telt.
Een bevallingsplan is een hulpmiddel, geen doel op zich. Het helpt je om na te denken over je wensen voordat je ze nodig hebt. Het geeft je een stem op een moment waarop je die misschien niet meer hebt. En het zorgt ervoor dat de mensen om je heen weten wat voor jou belangrijk is. Meer kan het niet doen, en meer hoeft het ook niet te zijn.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over jouw bevalling.
