De bevalling is klaar als de baby is geboren, maar er is nog een derde fase: de nageboortefase. In deze fase wordt de placenta geboren en begint het lichaam te herstellen van de bevalling. Veel vrouwen weten weinig over deze fase van tevoren, terwijl het voor het verloop van de bevalling en de gezondheid van de moeder een belangrijk moment is. Dit artikel bespreekt de nageboorte, de naweeën, het bloedverlies na de bevalling en het herstel in de eerste uren en dagen.
Wat is de nageboorte?
De nageboorte is de placenta (moederkoek) samen met de vliezen en de navelstreng. Na de geboorte van de baby gaat de baarmoeder door met samentrekken om de placenta los te maken van de baarmoederwand en naar buiten te stuwen. Dit is de derde fase van de bevalling, ook wel de nageboortefase of derde stadium van de bevalling genoemd.
De nageboortefase begint direct na de geboorte van de baby en eindigt als de placenta volledig is geboren. Normaal duurt dit tien tot dertig minuten, maar het kan ook korter of langer zijn.
Hoe verloopt de nageboortefase?
Na de geboorte van de baby krimpt de baarmoeder snel in. De placenta is echter een vast orgaan dat aan de baarmoederwand is gehecht, en de inkrimping veroorzaakt dat de placenta loskomt. Dit gaat gepaard met een kleine bloeding aan de achterkant van de placenta. Als de placenta volledig is losgemaakt, kan ze worden uitgedreven.
De vrouw voelt dit als milde weeën of een drukgevoel. Op het moment dat de placenta in het geboortekanaal is gegleden, kan de verloskundige vragen om zacht mee te persen of de placenta kan vanzelf komen. De verloskundige begeleidt de uitdrijving van de placenta.
Actieve begeleiding van de nageboorte: in de meeste Nederlandse ziekenhuizen en geboortecentra wordt de nageboortefase actief begeleid. Dit houdt in dat de moeder direct na de geboorte van de baby een injectie met oxytocine (synthetisch weeënhormoon) krijgt, dat de baarmoeder snel laat samentrekken en de placenta sneller losmaakt. Dit vermindert het risico op een nabloeding (teveel bloedverlies na de bevalling).
Fysiologische nageboorte: sommige vrouwen kiezen voor een fysiologische (niet-actieve) begeleiding van de nageboortefase, waarbij geen oxytocine wordt gegeven en de nageboorte spontaan verlaat. Dit duurt doorgaans langer en het risico op een nabloeding is iets hoger. Bespreek je voorkeur in het bevallingsplan met de verloskundige.
De navelstreng: de navelstreng wordt doorgeknipt als het bloed eruit gestopt is met stromen (late cord clamping). Onderzoek toont aan dat wachten met het doorknippen van de navelstreng (minstens één tot drie minuten na de geboorte) voordelen heeft voor de baby: de baby ontvangt extra bloed en ijzer uit de placenta. In Nederland is late cord clamping inmiddels standaard beleid bij gezonde geboortes op de voldragen termijn. De partner of een andere aanwezige mag doorgaans de navelstreng doorknippen.
Wat doet de verloskundige met de placenta?
Na de geboorte inspecteert de verloskundige de placenta zorgvuldig. Ze controleert of de placenta volledig is, dat er geen stukken in de baarmoeder zijn achtergebleven. Een achtergebleven stuk placenta (placenta retentie) kan leiden tot een nabloeding en infectie en vereist behandeling.
De verloskundige controleert ook de vliezen en de navelstreng op eventuele afwijkingen. Na de inspectie wordt de placenta weggedaan, tenzij de ouders de placenta willen bewaren (sommige ouders kiezen voor het begraven of het verwerken van de placenta tot capsules).
Wat zijn naweeën?
Naweeën zijn de weeën die na de bevalling optreden als de baarmoeder terugkrimpt naar zijn oorspronkelijke formaat. Ze voelen als menstruatiekrampen, variërend van mild ongemak tot vrij sterke pijn, met name bij vrouwen die al eerder zijn bevallen (bij iedere volgende bevalling zijn de naweeën doorgaans intenser).
Naweeën worden intenser tijdens het borstvoeding geven: de zuigprikkel stimuleert de afgifte van oxytocine, wat de baarmoeder laat samentrekken. Dit is een nuttig biologisch mechanisme, maar kan de naweeën even onaangenaam maken.
Naweeën zijn het hevigst in de eerste twee à drie dagen na de bevalling en nemen daarna geleidelijk af. Voor de pijn is paracetamol veilig en effectief, ook bij borstvoeding.
Bloedverlies na de bevalling
Na de bevalling verliest elke vrouw bloedverlies: het kraamverlies (lochia). Dit is een combinatie van bloed, slijm en baarmoederslijmvlies dat overblijft na de geboorte van de placenta. Het kraamverlies verloopt in fasen:
Eerste dagen (lochia rubra): helder rood bloedverlies, vergelijkbaar met een zware menstruatie. Normaal in de eerste drie à vier dagen. Het kan kortstondig toenemen bij het staan, bewegen of borstvoeding geven.
Week 1 tot 2 (lochia serosa): het bloedverlies wordt roze of bruin van kleur en minder van hoeveelheid. De geur kan wat meer naar bloed ruiken dan normaal menstruatiebloed.
Week 2 tot 6 (lochia alba): het bloedverlies wordt geelachtig of wit en neemt verder af. Het stopt bij de meeste vrouwen rond vier tot zes weken na de bevalling.
Wanneer is het bloedverlies te veel? Normaal bloedverlies is een maandverband per uur in de eerste uren na de bevalling. Bel direct de verloskundige of ga naar de spoedeisende hulp bij: het doorweken van meer dan één maandverband per uur na de eerste uren, grote stolsels (groter dan een golfbal), plotselinge toename van het bloedverlies nadat het al aan het verminderen was, koorts in combinatie met bloedverlies (kan wijzen op een infectie), of als het bloedverlies onaangenaam ruikt.
Nabloeding (postpartum hemorragie)
Een nabloeding (postpartum hemorragie) is een ernstige complicatie waarbij de bloeding na de bevalling te hevig is. Dit kan optreden direct na de bevalling of soms pas uren later. De meest voorkomende oorzaken zijn: onvoldoende samentrekking van de baarmoeder na de bevalling (uterusatonie), een achtergebleven stuk placenta, een scheur in de baarmoeder of het geboortekanaal, en stollingsproblemen.
Nabloeding is een spoedsituatie die direct medisch ingrijpen vereist. Behandeling bestaat doorgaans uit: het geven van oxytocine of andere middelen die de baarmoeder laten samentrekken, het verwijderen van achtergebleven placentaweefsel, het hechten van scheuren, en zo nodig een bloedtransfusie. Vrouwen met een hogere kans op een nabloeding (meerlingen, groot kind, lange bevalling, eerdere nabloeding) worden extra gemonitord.
Hechting van scheurtjes en episiotomie
Als er scheurtjes zijn opgetreden of een episiotomie is gedaan, worden deze na de bevalling van de placenta gehecht. Dit duurt doorgaans vijftien tot dertig minuten. De wondranden worden gehecht met oplosbare hechtingen, zodat er later geen hechtingen verwijderd hoeven te worden. Zie het aparte artikel over episiotomie en perineum scheuren voor meer informatie over herstel.
De eerste uren na de bevalling
Na de bevalling is er een bijzondere periode van rust en herstel. De kraamkamer of verloskamer biedt ruimte voor de eerste kennismaking met de baby.
Huid-op-huid contact: direct na de geboorte wordt de baby op de blote borst van de moeder gelegd. Huid-op-huid contact reguleert de lichaamstemperatuur van de baby, stabiliseert zijn hartslag en ademhaling, bevordert de vroege hechting, stimuleert de borstvoeding (de eerste aanleg aan de borst vindt doorgaans in de eerste uren na de geboorte plaats) en geeft de baby troost na de intensieve ervaring van de geboorte. Ook de partner kan huid-op-huid contact hebben met de baby, met name als de moeder herstelt van een keizersnede.
Eerste voeding: de eerste voeding aan de borst vindt bij voorkeur binnen het eerste uur na de geboorte plaats. Colostrum, de eerste melk, is geconcentreerd en rijk aan antistoffen. De baby heeft in de eerste uren instinctief de zuigprikkel en is alert.
Monitoring van de moeder: de verloskundige of kraamverzorgende monitort in de eerste uren na de bevalling de bloeddruk, de pols, de baarmoeder (inkrimping en bloedverlies) en het algemene welzijn van de moeder. Bij een ziekenhuisbevalling blijf je doorgaans minimaal twee uur na de bevalling voor observatie.
Naar huis of op de kraamafdeling blijven: bij een ongecompliceerde ziekenhuisbevalling kunnen moeder en baby, als ze beiden stabiel zijn, na twee à vier uur naar huis (kort verblijf). Bij complicaties of op eigen verzoek kan langer worden gebleven. Thuis staat de kraamverzorgende klaar om de eerste dagen te ondersteunen.
Emoties na de bevalling
De bevalling is een intense lichamelijke en emotionele ervaring. Na de bevalling zijn de reacties divers: opluchting, vreugde, uitputting, ongeloof, soms ook een teleurstelling over hoe de bevalling is verlopen (als het anders ging dan verwacht of gewenst). Alle reacties zijn normaal.
Babyblues: in de eerste week na de bevalling ervaren veel vrouwen babyblues, een periode van emotionele ontregeling, huilbuien en stemmingswisselingen. Dit is een normaal gevolg van de plotselinge daling van de hormoonspiegels na de bevalling. Babyblues pieken doorgaans rond dag drie tot vijf en verdwijnen binnen twee weken. Als de somberheid aanhoudt of erger wordt, kan er sprake zijn van een postpartumdepressie, waarvoor de verloskundige of huisarts geraadpleegd moet worden.
De navelstreng: doorknippen en bewaren
De navelstreng verbindt de baby tijdens de zwangerschap met de placenta en heeft negen maanden lang voeding, zuurstof en afvalstoffen vervoerd. Na de geboorte is die verbinding niet meer nodig, maar het moment waarop de navelstreng wordt doorgeknipt is minder vanzelfsprekend dan veel mensen denken.
In de praktijk zijn er twee benaderingen: direct doorknippen en uitgesteld afnavelen. Bij direct doorknippen wordt de navelstreng binnen de eerste minuut na de geboorte afgeklemd en doorgeknipt. Dit was lange tijd de standaard, maar de afgelopen jaren is er steeds meer wetenschappelijk bewijs dat uitgesteld afnavelen beter is voor de baby.
Bij uitgesteld afnavelen wacht de verloskundige minstens één tot drie minuten, en soms tot de navelstreng vanzelf stopt met kloppen. In die tijd stroomt er nog bloed van de placenta naar de baby. Dat bloed bevat rode bloedcellen, ijzer en stamcellen. Onderzoek laat zien dat baby’s die uitgesteld worden afgenaveld een betere ijzerreserve hebben en minder kans op bloedarmoede in de eerste maanden. De Wereldgezondheidsorganisatie en de Nederlandse beroepsverenigingen bevelen uitgesteld afnavelen dan ook aan, tenzij er medische redenen zijn om eerder in te grijpen, bijvoorbeeld als de baby reanimatie nodig heeft.
Wie de navelstreng doorknipte is in veel gezinnen een bijzonder moment. De verloskundige of gynaecoloog knipt de navelstreng door tenzij je partner dat liever zelf doet. Bijna altijd is dat mogelijk. De navelstreng wordt op twee plaatsen afgeklemd met een klein klemmetje, en daartussen wordt hij doorgeknipt. Het voelt niet pijnlijk voor moeder of baby. Na het doorknippen blijft er een stomp van de navelstreng over die in de loop van één tot drie weken vanzelf uitdroogt en afvalt.
Navelstrengbloed bewaren: stamcelbanken
Sommige ouders overwegen het navelstrengbloed te laten bewaren bij een stamcelbank. In het navelstrengbloed zitten stamcellen die in de toekomst mogelijk gebruikt kunnen worden voor de behandeling van bepaalde ziekten, zoals leukemie of andere bloedziekten. Het idee is dat je hiermee een biologische verzekering afsluit voor je kind of andere familieleden.
In de praktijk gaat het als volgt: je registreert je bij een private stamcelbank, die het navelstrengbloed direct na de bevalling opvangt, verwerkt en ingevroren bewaart. De kosten lopen uiteen van ongeveer 1.500 tot 3.000 euro voor opslag en registratie, plus jaarlijkse bewaarkosten van tientallen tot honderden euro’s. De opslag bij een private bank is bedoeld voor exclusief gebruik door jouw eigen gezin.
Tegenover private stamcelbanken staan publieke banken. In Nederland is er de Sanquin navelstrengbloedbank, waarbij je het navelstrengbloed kunt doneren. Dat bloed wordt dan beschikbaar voor patiënten die een stamceltransplantatie nodig hebben en geen passende donor in de familie hebben. Doneren is gratis en draagt bij aan een publieke voorraad.
De Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) is terughoudend over private stamcelbanken. De kans dat je eigen kind het bewaarde bloed ooit daadwerkelijk nodig heeft en dat het ook nog geschikt is, is klein. Voor sommige ziekten waarbij stamcellen nodig zijn, kunnen de eigen stamcellen juist niet gebruikt worden omdat die dezelfde afwijking dragen. De beslissing is persoonlijk, maar het is verstandig je goed te laten informeren voordat je een contract tekent.
Lotusgeboorte: de navelstreng niet doorknippen
Een heel andere benadering is de lotusgeboorte, waarbij de navelstreng helemaal niet wordt doorgeknipt. De placenta blijft verbonden met de baby tot de navelstreng vanzelf loslaat, wat drie tot tien dagen kan duren. In die tijd wordt de placenta in een speciale zak of doek meegedragen. Sommige ouders brengen kruiden of zout aan op de placenta om droging te bevorderen.
Een lotusgeboorte heeft geen medische basis en wordt door verloskundigen en gynaecologen niet aanbevolen. Een niet-doorgeknippen navelstreng kan een bron van infectie worden, wat ernstige risicos voor de pasgeborene oplevert. Wie deze keuze overweegt, doet er goed aan dit uitgebreid te bespreken met de verloskundige, zodat risicos goed worden afgewogen.
De placenta: bijzonder orgaan en wat er mee gebeurt
De placenta is een orgaan dat alleen tijdens de zwangerschap bestaat. Het wordt in de eerste weken na de innesteling opgebouwd uit zowel cellen van de moeder als cellen van het embryo, en het is in feite een gezamenlijk product van twee mensen. De placenta reguleert de uitwisseling van voedingsstoffen, zuurstof en afvalstoffen tussen moeder en baby, produceert hormonen die de zwangerschap in stand houden en beschermt de baby deels tegen infecties en schadelijke stoffen.
Na de bevalling van de baby volgt de geboorte van de placenta, zoals beschreven in het gedeelte over de nageboortefase. De verloskundige controleert de placenta daarna nauwkeurig. Ze bekijkt de placenta op volledigheid: de moederkoek bestaat uit twee kanten, de moederkant met lobben en de kindkant met vliezen. De verloskundige telt de lobben en controleert of de membranen compleet zijn. Als er een stukje placenta of vliezen achterblijft in de baarmoeder, noemen we dat een geretineerde placenta of geretineerde vliezenresten.
Geretineerde placenta: wanneer er iets achterblijft
Als de placenta niet volledig is bevallen of als er resten achterblijven, is ingrijpen nodig. De baarmoeder kan namelijk niet goed samentrekken zolang er weefsel in zit, wat leidt tot bloedverlies. Afhankelijk van de situatie kan de verloskundige proberen de resten manueel te verwijderen, of je wordt doorverwezen naar het ziekenhuis voor een curettage. Dat is een kleine ingreep waarbij de baarmoeder onder verdoving wordt uitgeschraapt.
Een geretineerde placenta komt vaker voor bij vrouwen die eerder een curettage hebben gehad, bij placenta accreta (waarbij de placenta te diep in de baarmoederwand groeit) en bij langdurige bevallingen. Tijdens de zwangerschap kan een echo al aanwijzingen geven als er een verhoogde kans is op een geretineerde placenta.
Wat vrouwen met de placenta doen
Sommige vrouwen willen de placenta meenemen naar huis. Er zijn verschillende tradities en gewoonten rondom de placenta. In sommige culturen wordt de placenta begraven, soms bij een boom als symbool van nieuw leven. Anderen laten er een afdruk van maken op papier als herinnering.
Een trend die de afgelopen jaren opkwam is het innemen van placentakapsels, ook wel placentofagie genoemd. Hierbij wordt de placenta verwerkt tot poeder, dat in capsules wordt gestopt. Voorstanders beweren dat het helpt bij het voorkomen van een postpartum dip, het ondersteunen van de melkproductie en het herstel na de bevalling. De wetenschap geeft echter geen bewijs dat placentakapsels effectief zijn. Een onderzoek uit 2018 liet zien dat de capsules nauwelijks meetbare hormoonconcentraties bevatten en dat er gevallen zijn gemeld van infecties door onhygiënische verwerking van de placenta. De Nederlandse beroepsgroep ontraadt het gebruik van placentakapsels dan ook.
Als je een wens hebt rondom de placenta, bespreek dit dan van tevoren met je verloskundige. In een ziekenhuis zijn er soms regels over het meenemen van biologisch materiaal, en het is handig om dit al in je geboorteplan op te nemen zodat er geen misverstanden zijn op de dag zelf.
Het gouden uur: huid-op-huid na de bevalling
Direct na de geboorte is er een bijzonder venster van een uur dat verloskundigen en kinderartsen het gouden uur noemen. In dit eerste uur na de geboorte vindt er van alles tegelijk plaats: de baby raakt voor het eerst jouw huid, je lichaam maakt een hormoonpiek door en er wordt een basis gelegd voor hechting, borstvoeding en het herstel van moeder.
Huid-op-huid contact betekent dat de naakte baby direct op de blote borst of buik van de moeder wordt gelegd, afgedekt met een warm doekje. Dit lijkt eenvoudig, maar de effecten zijn indrukwekkend. De baby voelt de warmte van het lichaam van de moeder en reguleert daarmee zijn lichaamstemperatuur. Pasgeborenen hebben zelf nog onvoldoende vermogen om de lichaamstemperatuur stabiel te houden; het lichaam van de moeder doet dit als een biologische warmtedeken, waarbij de moederborst zelfs onafhankelijk kan opwarmen of afkoelen afhankelijk van wat de baby nodig heeft.
Tegelijkertijd daalt het stresshormoon cortisol bij de baby. Pasgeborenen die direct huid-op-huid worden gelegd, huilen minder, vertonen een stabielere hartslag en een regelmatigere ademhaling dan baby’s die in een wieg of bakje worden gelegd. Het lichaamscontact stimuleert ook de aanmaak van oxytocine bij de moeder, wat bijdraagt aan de hechting en de melkproductie op gang brengt.
In het gouden uur vertonen de meeste baby’s spontaan zoekgedrag. Ze draaien het hoofd, maken sabbelbewegingen en bewegen zich langzaam in de richting van de borst. Dit staat bekend als de borst-kruipreflex. Als je de baby de kans geeft, zal hij in veel gevallen zelfstandig de tepel vinden en beginnen te drinken. Dit eerste voeden stimuleert de melkproductie en versterkt de hechting.
Wanneer huid-op-huid niet direct mogelijk is
Niet bij elke bevalling is huid-op-huid direct mogelijk. Bij een keizersnede is de moeder soms tijdelijk minder aanspreekbaar door de narcose of regionale verdoving. Als de baby extra zorg nodig heeft, bijvoorbeeld bij vroeggeboorte of ademhalingsproblemen, wordt hij naar een couveuse of de neonatologie afdeling gebracht.
In die gevallen kan de partner huid-op-huid contact geven. Dit is net zo effectief voor de temperatuurregulatie en het stressverminderen bij de baby. Kangoeroeën, zoals dit contact bij te vroeg geboren baby’s heet, is inmiddels standaard zorg op neonatologie-afdelingen en heeft bewezen bijgedragen aan het herstel en de groei van premature baby’s.
Als huid-op-huid direct na de geboorte niet mogelijk was, is het nooit te laat. Zodra moeder en baby allebei stabiel zijn, ook al is dat een paar uur of zelfs een dag later, is het zinvol om alsnog uitgebreide huid-op-huid momenten in te lassen. De voordelen voor hechting en borstvoeding gelden niet alleen in het eerste uur, al is dat eerste uur biologisch gezien het meest krachtige venster.
De nageboorte markeert het einde van een bijzonder traject. Je hebt een kind op de wereld gezet, je lichaam heeft iets enorms gedaan en nu begint een nieuw hoofdstuk. De uren na de bevalling, met de baby op je borst en de mensen om je heen dicht bij je, zijn een overgang van verwachting naar werkelijkheid. Neem die tijd, ook al is het midden in de nacht, ook al is het anders gegaan dan je had gedacht. De bestemming is bereikt.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over jouw bevalling.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp