Astma is de meest voorkomende chronische aandoening bij kinderen in Nederland. Naar schatting heeft 10 tot 15 procent van alle kinderen te maken met astma of astmatische bronchitis. Het is een aandoening van de luchtwegen waarbij de bronchiën (de luchtbuisjes in de longen) chronisch ontstoken zijn en gemakkelijk vernauwen als reactie op bepaalde prikkels. Met de juiste behandeling en begeleiding kunnen de meeste kinderen met astma een actief, normaal leven leiden. Dit artikel bespreekt de oorzaken, symptomen, diagnose en behandeling van astma bij kinderen.
Wat is astma?
Bij astma zijn de luchtwegen chronisch licht ontstoken. Door die ontsteking zijn de luchtwegen extra gevoelig voor bepaalde prikkels: allergenen, infecties, inspanning, koude lucht, rook of stress. Als de luchtwegen reageren op zo’n prikkel, trekken de spieren rondom de bronchiën samen (bronchospasme), zwelt het slijmvlies op en wordt er extra slijm geproduceerd. Dit alles vernauwt de luchtwegen en maakt het moeilijk om lucht door te ademen, met name bij het uitademen. Het gevolg: piepende ademhaling, hoesten en een beklemd gevoel op de borst.
Astma is een chronische aandoening: de onderliggende gevoeligheid van de luchtwegen verdwijnt niet, maar de klachten kunnen met de juiste behandeling goed worden gecontroleerd. Een groot deel van de kinderen met astma heeft minder klachten of wordt klachtenvrij in de puberteit, maar bij een aanzienlijk deel blijft astma aanwezig op volwassen leeftijd.
Oorzaken en risicofactoren
Astma heeft een erfelijke component: als één of beide ouders astma, hooikoorts of eczeem hebben, is de kans groter dat hun kind astma ontwikkelt. Maar ook omgevingsfactoren spelen een grote rol.
Allergie: bij de meeste kinderen met astma is er sprake van atopisch astma, waarbij de luchtwegen reageren op allergenen zoals huisstofmijt, dieren (kat, hond, paard), pollen (grassen, bomen), schimmels of voedselallergenen. Een positieve priktest of bloedtest voor IgE-antistoffen bevestigt de allergische component.
Respiratoire infecties: virale infecties van de luchtwegen, met name RSV in de eerste levensjaren, zijn een bekende trigger voor het eerste optreden van astmaklachten en voor exacerbaties (opvlakkingen). Kinderen die frequent luchtweginfecties doormaken, lopen meer risico op het ontwikkelen van astma.
Rook: blootstelling aan tabaksrook, passief of actief, vergroot de kans op astma en verergert de klachten. Roken in huis of in de auto is schadelijk voor kinderen met astma.
Luchtvervuiling: fijnstof en stikstofdioxide uit verkeer en industrie irriteren de luchtwegen en verhogen de kans op het ontwikkelen van astma en het optreden van exacerbaties.
Vroeggeboorte en laag geboortegewicht: te vroeg geboren kinderen hebben luchtwegen die minder volledig zijn ontwikkeld, wat het risico op astma vergroot.
Symptomen van astma bij kinderen
De klassieke symptomen van astma zijn piepende ademhaling bij het uitademen, hoesten (met name ’s nachts of vroeg in de ochtend), kortademigheid en een beklemd of drukkend gevoel op de borst. Maar astma kan zich ook subtiel presenteren, zeker bij jonge kinderen.
Aanwijzingen die kunnen wijzen op astma bij jonge kinderen: een kind dat na elke verkoudheid langdurig blijft hoesten of piepen, een kind dat bij inspanning moe is en hijgend stilstaat terwijl leeftijdsgenootjes doorspelen, of een kind met terugkerende bronchitis of longontsteking.
Een astma-aanval (exacerbatie) kan variëren van mild (wat meer piepen en hoesten dan normaal) tot ernstig (het kind kan nauwelijks spreken, de neusvleugels gaan wijd, er zijn intrekkingen zichtbaar bij de keel en tussen de ribben). Een ernstige aanval is een medische noodsituatie.
Diagnose
Het stellen van de diagnose astma bij jonge kinderen (onder de 6 jaar) is complex omdat longfunctietests bij kleine kinderen moeilijk zijn uit te voeren. De diagnose is bij jonge kinderen vaak gebaseerd op het klachtenpatroon, de reactie op behandeling en de aanwezigheid van risicofactoren.
Longfunctieonderzoek (spirometrie): vanaf ongeveer 6 jaar kan een kind meewerken aan een spirometrie, waarbij de longfunctie en de reversibiliteit van de luchtwegobstructie worden gemeten. Als de luchtwegobstructie na toediening van een luchtwegverwijder significant verbetert, ondersteunt dit de diagnose astma.
Allergologisch onderzoek: een priktest of RAST-bloedtest kan allergische sensibilisatie aantonen en helpt bij het identificeren van de triggers.
Longinflammatiemeting (FeNO): een meting van de uitgeademde stikstofmonoxide geeft informatie over de mate van eosinofiele ontsteking in de luchtwegen en kan helpen bij de diagnose en het aansturen van de behandeling.
Behandeling van astma bij kinderen
De behandeling van astma richt zich op twee doelen: het beheersen van de acute klachten (de symptomatische behandeling) en het voorkomen van klachten en exacerbaties (de onderhoudsbehandeling).
Luchtwegverwijders (reliëfmedicatie): kortwerkende bèta-2-agonisten, zoals salbutamol (Ventolin), zijn de snelwerkende inhalatoren die worden gebruikt bij acute klachten of voor inspanning. Ze werken binnen enkele minuten en verwijden de luchtwegen door de bronchiaalspieren te ontspannen. Reliëfmedicatie behandelt de symptomen maar niet de onderliggende ontsteking.
Inhalatiecorticosteroïden (onderhoudsbehandeling): als een kind regelmatig klachten heeft (meer dan twee keer per week klachten overdag, nachtelijke klachten, of meer dan twee keer per jaar een exacerbatie), wordt onderhoudsbehandeling met inhalatiecorticosteroïden (ICS) aanbevolen. ICS zoals beclometason of fluticason verminderen de chronische ontsteking in de luchtwegen en verminderen de gevoeligheid van de luchtwegen voor triggers. Ze moeten dagelijks worden gebruikt, ook als er geen klachten zijn. ICS werken lokaal in de longen en hebben bij de aanbevolen dosering nauwelijks systemische bijwerkingen.
Langwerkende bèta-2-agonisten (LABA): worden toegevoegd aan de ICS als de klachten onvoldoende onder controle zijn met ICS alleen. Altijd in combinatie met ICS, nooit als monotherapie bij kinderen.
Montelukast: een leukotrieenantagonist die als aanvulling kan worden gebruikt bij allergisch astma, met name als er ook rhinitis (neusklachten) aanwezig is.
Inhalatietechniek is cruciaal: de medicatie werkt alleen als ze goed in de longen terechtkomt. Bij jonge kinderen (tot 6 jaar) wordt altijd een voorzetkamer (spacer) gebruikt; kleine kinderen kunnen niet de coördinatie opbrengen om een dosisaerosol direct te inhaleren. Vraag de huisarts, kinderarts of longverpleegkundige om de inhalatietechniek regelmatig te controleren en te oefenen.
Triggers vermijden
Naast medicatie is het verminderen van blootstelling aan triggers een belangrijk onderdeel van de behandeling.
Huisstofmijt: was beddengoed wekelijks op 60 graden, gebruik anti-huisstofmijthoezen op matras en kussens, verwijder tapijt en pluche speelgoed uit de slaapkamer, ventileer goed.
Huisdieren: als een kind allergisch is voor een huisdier, is verwijdering van het dier uit huis de enige effectieve maatregel. Katten- en hondenharen kleven overal en zijn jarenlang aanwezig in huis, ook na vertrek van het dier. Als het dier in huis blijft, houd het dan uit de slaapkamer en ventileer frequent.
Rook: absoluut verbod op roken in huis en in de auto. Passief roken verergert astmaklachten sterk.
Infecties: laat kinderen met astma het jaarlijkse griepvaccin halen; griep kan ernstige exacerbaties veroorzaken.
Astma en sport
Sporten met astma is niet alleen mogelijk, het wordt actief aangemoedigd. Regelmatige lichaamsbeweging verbetert de longfunctie, de conditie en de kwaliteit van leven. Inspanningsastma (klachten bij inspanning) kan worden voorkomen door 15 minuten voor de inspanning een inhalatie van salbutamol te nemen en goed op te warmen voor de training.
Sommige sporten zijn bijzonder geschikt voor kinderen met astma: zwemmen (vochtige omgeving, goede ademhalingsoefening), fietsen en roeien. Sporten in koude, droge lucht (wintersporten, hardlopen in de winter) zijn vaker een trigger.
Astma op school
Kinderen die op school een inhalator nodig kunnen hebben, moeten toestemming krijgen om hun inhalator bij zich te dragen en te gebruiken. Geef de school een schriftelijk behandelplan (een “astmaactieplan”) dat aangeeft wanneer de inhalator gebruikt moet worden, hoe een exacerbatie eruit ziet en wanneer de ouders gebeld moeten worden. Informeer de sportleerkracht over de aandoening en het beleid bij sportlessen.
Wanneer naar de huisarts of kinderarts?
Raadpleeg de huisarts bij: een nieuwe diagnose astma, klachten die ondanks behandeling blijven bestaan, een kind dat de reliëfinhalator meer dan twee keer per week nodig heeft (dit wijst op onvoldoende controle), een ernstige exacerbatie die niet reageert op extra salbutamol. Bel 112 of ga naar de spoedeisende hulp bij: een kind dat nauwelijks kan praten door benauwdheid, een blauwe kleur rond de lippen, intrekkingen bij de keel en tussen de ribben, of een kind dat niet reageert op twee doses salbutamol.
Astma en slaap: nachtelijk hoesten als signaal
Veel ouders weten niet dat nachtelijk hoesten een van de vroegste en meest veelzeggende signalen van astma bij kinderen is. Overdag valt het misschien nog mee, maar in de nacht, als het kind platligt en de luchtwegen reageren op kleine prikkels, kan het hoesten erger worden.
Waarom gaat het in de nacht vaak slechter? Deels door de lichaamshouding: platliggen zorgt ervoor dat slijm makkelijker in de luchtwegen blijft hangen. Deels door het dag-nachtritme van het lichaam: de longfunctie is van nature iets lager in de vroege ochtenduren. En deels door prikkels in de slaapomgeving, zoals huisstofmijt in het matras en het beddengoed.
Als uw kind regelmatig wakker wordt met hoestbuien, of u hoort uw kind hoesten in de nacht terwijl het overdag nauwelijks hoest, dan is dat een patroon dat u moet benoemen bij de huisarts. Zeg letterlijk: hij hoest vooral in de nacht en vroeg in de ochtend. Dat helpt de arts om astma als mogelijkheid serieus te nemen, want nachtelijk hoesten is een van de criteria in de diagnostiek.
De behandeling die het nachtelijk hoesten aanpakt is dezelfde als de reguliere astmabehandeling: een goed ingesteld gebruik van een onderhoudsinhalator met een luchtwegverwijder of corticosteroïd. Als uw kind met het juiste medicijn goed ingesteld is, zouden de nachtelijke hoestbuien aanzienlijk moeten verminderen. Als dat niet het geval is, is dat een signaal dat de instelling bijgesteld moet worden.
De thuisomgeving aanpassen
Triggers zijn bij astma net zo belangrijk als medicijnen. De luchtwegen van uw kind reageren op prikkels die voor andere kinderen volledig onschuldig zijn. In de thuisomgeving zijn er gelukkig veel dingen die u kunt doen.
Huisstofmijt is de meest voorkomende trigger binnenshuis. De beestjes zelf zijn microscopisch klein en leven in matras, kussens, dekbedden en zachte meubels. Hun uitwerpselen zijn wat de allergische reactie veroorzaakt. Maatregelen die helpen: gebruik antiallergische hoezen voor het matras en de kussens, was beddengoed wekelijks op zestig graden, houd de slaapkamer koel en droog want mijt houdt van warmte en vochtigheid.
Een HEPA-luchtreiniger in de slaapkamer van uw kind kan het verschil maken. HEPA staat voor High Efficiency Particulate Air en een goed model filtert huisstofmijt, stuifmeel, schimmelsporen en fijnstof uit de lucht. Het is geen wondermiddel, maar in combinatie met andere maatregelen kan het de luchtkwaliteit in de slaapkamer merkbaar verbeteren. Kies een model dat geschikt is voor de grootte van de kamer.
Dieren met vacht of veren zijn een bekende trigger, zelfs als uw kind er niet echt allergisch voor is. Als u een huisdier heeft en uw kind astma heeft, zorg dan dat het dier niet in de slaapkamer komt. Regelmatig stofzuigen met een stofzuiger met HEPA-filter helpt ook.
Rook is onvermijdelijk een probleem: rook van sigaretten, ook meeroken, is een sterke trigger voor een astma-aanval en schadelijk voor de luchtwegen op de langere termijn. Rook nooit binnenshuis als uw kind astma heeft.
Schimmel in de badkamer of op koude muren is ook een trigger. Ventileer goed, gebruik een afzuigkap in de badkamer en houd de luchtvochtigheid in huis bij voorkeur onder de vijftig procent.
Het astma-aanvalsplan: wat doe je als het misgaat
Elke ouder van een kind met astma verdient een aanvalsplan. Niet een stapelmap vol medische termen, maar een helder overzicht: wat zijn de tekenen dat het erger wordt, wat doe je dan, en wanneer bel je 112?
De eerste stap is herkennen. Hoe ziet een beginnende aanval eruit bij uw kind? Dat verschilt per kind. Bij het ene kind begint het met een opvallend droge hoestbui. Bij het andere kind zie je de neus openzetten, of een lichte intrekking van de huid onder de ribben bij het ademhalen. Leer de signalen van uw eigen kind kennen.
De tweede stap is handelen. Bij de meeste kinderen met astma is er een luchtwegverwijder (reliever), meestal salbutamol via een inhalator met voorzetkamer. Het aanvalsplan beschrijft hoeveel puffs u geeft, hoe u wacht, en hoe u beoordeelt of het werkt. Twee tot vier puffs, wachten vijftien tot twintig minuten, kijken of de ademhaling verbetert.
De derde stap is weten wanneer het genoeg is. Belt u de huisarts of rijdt u naar de spoedeisende hulp als: het reliever niet werkt na twee keer twee puffs met twintig minuten tussenpoze, uw kind blauw wordt rond de lippen, uw kind zo hard moet werken om adem te halen dat de huid intrekking vertoont tussen de ribben, of uw kind niet meer kan praten of schrikachtig kijkt.
Het aanvalsplan maakt u samen met de huisarts of kinderlongarts. Vraag er expliciet om als u het nog niet heeft. Het plan wordt ook meegestuurd naar school. Leraren zijn geen verpleegkundigen, maar ze moeten weten wat ze moeten doen als uw kind een aanval krijgt in de klas.
Astma en puberteit: beter of slechter
Veel ouders vragen zich af of astma over gaat als hun kind ouder wordt. Het eerlijke antwoord: het verschilt.
Een deel van de kinderen met astma ziet de klachten verminderen in de puberteit, met name jongens. De luchtwegen groeien mee met het lichaam, de longcapaciteit neemt toe en het relatieve belang van triggers kan afnemen. Bij sommige jongeren verdwijnen de klachten vrijwel volledig, al blijft het genetische aanleg voor een overgevoelig luchtwegssysteem altijd aanwezig.
Bij meisjes is het iets anders. Hormonale schommelingen kunnen juist bijdragen aan meer variabiliteit in de astmaklachten. Sommige meisjes merken dat hun klachten rondom de menstruatie erger zijn. Dat is een erkend patroon en kan besproken worden met de longarts of gynaecoloog.
Tieners die astma hebben, hebben ook een bijzonder risico: ze stoppen vaker met hun inhalator omdat ze zich goed voelen, of omdat ze het gênant vinden om het op school te gebruiken. Dat is begrijpelijk maar gevaarlijk. Onderhoudsmedicatie werkt preventief: je voelt er niets van als het werkt, maar je merkt het pas als je stopt. Houd het gesprek gaande met uw tiener over waarom de inhalator belangrijk is, ook als de klachten goed onder controle zijn.
Astma die goed behandeld wordt, staat een normaal leven niet in de weg. Sporten, reizen, naar feestjes, alles is mogelijk. Maar dat vereist wel dat de medicatie consequent gebruikt wordt en dat triggers zo goed mogelijk worden vermeden.
Astma is beheersbaar
Een diagnose astma klinkt groot. Maar voor verreweg de meeste kinderen betekent het: een inhalator meenemen, af en toe een controle bij de huisarts, en leren wat de luchtwegen van uw kind wel en niet fijn vinden. Dat is een aanpassing, geen beperking.
Kinderen met astma die goed behandeld worden, doen mee aan sport, halen hun schoolwerk op en groeien op tot gezonde volwassenen. De sleutel is een goed afgestelde behandeling, inzicht in de triggers en het zelfvertrouwen om met de inhalator om te gaan. Dat geeft u als ouder, de huisarts en uw kind samen vorm.
Astma is een chronische aandoening, maar het is geen veroordeling. Kinderen met astma sporten, slapen goed, gaan op kamp en doen alles wat andere kinderen doen. Met goede behandeling, een duidelijk plan en een omgeving die het begrijpt, heeft astma weinig invloed op de kwaliteit van leven.
Astma is ook iets dat de familie treft, niet alleen het kind. De bezorgdheid van ouders, de aanpassingen in huis, de gesprekken met school: dat kost energie. Weet dat je die energie terecht besteedt. Een kind dat goed begeleid wordt in zijn astma, heeft minder aanvallen, mist minder school en leeft een volwaardig leven. Die investering is het waard.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of kinderarts bij gezondheidsklachten.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp