Als een stel moeite heeft om zwanger te worden, denkt iedereen meteen aan de vrouw. Haar cyclus, haar hormonen, haar eisprong. Maar vruchtbaarheidsproblemen zijn voor bijna de helft van de gevallen te wijten aan de man. Zaadkwaliteit, zaadconcentratie, beweeglijkheid, het zijn factoren die net zo belangrijk zijn als de eisprong van de vrouw. En het goede nieuws: de mannelijke vruchtbaarheid is voor een groot deel te beïnvloeden.
Hoe werkt de aanmaak van zaadcellen?
Zaadcellen worden aangemaakt in de zaadballen, twee kleine organen in het scrotum. De temperatuur daar is iets lager dan de lichaamstemperatuur. Dat is geen toeval. Zaadcellen hebben baat bij een iets lagere temperatuur voor optimale aanmaak. Daarom hangt het scrotum buiten het lichaam.
De aanmaak van zaadcellen, spermatogenese, duurt 74 dagen. Dat is meer dan twee maanden. Dat betekent twee dingen. Ten eerste: als een man zijn leefstijl verbetert, duurt het twee tot drie maanden voor hij het effect ziet in de zaadkwaliteit. Ten tweede: een hittegolf, een koortsige ziekte of een tijdelijke stressperiode die tien weken geleden plaatsvond, kan nu zichtbaar zijn in een slechtere zaadanalyse.
Per zaadlozing worden gemiddeld 200 tot 500 miljoen zaadcellen uitgestoten. Dat klinkt als veel, maar de reis naar de eicel is lang en zwaar. De meeste zaadcellen gaan verloren onderweg. Slechts een handvol bereikt de eileider. En dan moet er nog maar één binnenkomen.
Wat maakt zaad vruchtbaar?
Een zaadanalyse beoordeelt drie hoofdeigenschappen.
Concentratie is het aantal zaadcellen per milliliter. De normale grenswaarde van de WHO is 16 miljoen zaadcellen per milliliter. Minder dan dat heet oligospermie en vermindert de kans op bevruchting.
Beweeglijkheid, in het medisch jargon motiliteit, is het percentage zaadcellen dat actief beweegt. Minstens 42 procent moet bewegend zijn. Van die bewegende zaadcellen moet een deel ook progressief bewegen, dat wil zeggen vooruit. Zaadcellen die rondjes draaien of nauwelijks bewegen, bereiken de eicel nooit.
Morfologie is de vorm van de zaadcellen. Normale zaadcellen hebben een ovale kop, een middenstuk en een staart. Een zaadcel met een te grote, te kleine, dubbele of anderszins afwijkende kop, of een beschadigde staart, kan minder goed de eicel binnendringen. De WHO stelt dat minstens 4 procent van de zaadcellen een normale morfologie moet hebben. Die grens is lager dan je zou verwachten, want zelfs in gezond zaad is het overgrote deel morfologisch afwijkend.
Wat beïnvloedt de zaadkwaliteit negatief?
Roken is een van de best onderzochte oorzaken van verminderde zaadkwaliteit. Rokers hebben gemiddeld een lagere zaadconcentratie, slechtere beweeglijkheid en meer morfologisch afwijkende zaadcellen dan niet-rokers. En het effect is dosisafhankelijk: hoe meer sigaretten, hoe groter de schade. Stoppen met roken verbetert de zaadkwaliteit merkbaar binnen twee tot drie maanden.
Alcohol heeft bij regelmatig en zwaar gebruik ook een negatief effect op de zaadkwaliteit en op de testosteronproductie. Twee à drie glazen alcohol per week wordt als relatief veilig beschouwd, maar de veiligste keuze bij actief proberen is volledig stoppen.
Warmte is een directe vijand van de zaadaanmaak. Frequente saunabezoeken, lange hete baden en strak ondergoed dat de zaadballen tegen het lichaam duwt, verhogen de temperatuur in het scrotum en verminderen de zaadkwaliteit. Draag liever katoenen boxershorts dan strakke boxers of slips.
Stress, chronische stress, verstoort de hormoonbalans en kan de testosteronproductie verlagen. Testosteron is nodig voor de aanmaak van zaadcellen. Acute stress heeft minder effect, maar langdurige werkstress, relatieproblemen of psychische klachten kunnen indirect bijdragen aan verminderde vruchtbaarheid.
Overgewicht verhoogt de oestrogeenspiegels in het bloed, omdat vetweefsel hormonen omzet. Bij ernstig overgewicht kan dit de verhouding testosteron-oestrogeen verstoren, wat invloed heeft op de zaadaanmaak en het libido.
Anabole steroïden, soms gebruikt door sporters, onderdrukken de eigen testosteronproductie volledig en leiden bij langdurig gebruik tot ernstige vruchtbaarheidsproblemen, soms tijdelijk, soms permanent. Ook bepaalde medicijnen, zoals sommige bloeddrukverlagers, antidepressiva en chemotherapie, kunnen de zaadkwaliteit beïnvloeden. Overleg altijd met de huisarts als je medicijnen gebruikt en probeert vader te worden.
Wat helpt wél?
De goede kant van het verhaal: veel van de factoren die de zaadkwaliteit negatief beïnvloeden, zijn aanpasbaar. En de effecten van leefstijlveranderingen zijn meetbaar.
Stoppen met roken is de grootste winst. Twee tot drie maanden na het stoppen verbetert de zaadkwaliteit aantoonbaar. Minder alcohol drinken of helemaal stoppen helpt ook. Katoenen boxershorts dragen en hitte vermijden is eenvoudig door te voeren. Afvallen bij overgewicht verbetert de hormoonbalans.
Wat betreft voeding: er is bewijs dat antioxidanten de zaadkwaliteit ondersteunen. Vitamine C, vitamine E, zink en selenium worden geassocieerd met een betere zaadkwaliteit. Deze stoffen zitten in groenten, fruit, noten en zeevruchten. Een gevarieerd en groenterijk dieet is dan ook een goede start. Er zijn ook supplementen specifiek gericht op mannelijke vruchtbaarheid, zoals Proxeed, Fertilaid en Lycopeen, maar de wetenschappelijke basis voor deze producten is wisselend. Bespreek het met de huisarts als je overweegt ze te nemen.
Regelmatige beweging heeft een positief effect op de testosteronproductie en de zaadkwaliteit. Wandelen, fietsen en zwemmen zijn goed. Extreem duursport, zoals marathonlopen op hoog volume, kan tijdelijk de testosteronproductie verlagen, maar dit normaliseert als de trainingsbelasting daalt.
Hoe vaak seks voor de beste kans?
Er bestaat een hardnekkig misverstand dat mannen moeten sparen om de zaadconcentratie hoog te houden. Het tegendeel is waar. Sperma dat lang wordt bewaard verslechtert in kwaliteit. Dagelijkse zaadlozing geeft bij mannen met een normale vruchtbaarheid geen slechtere zaadkwaliteit dan om de dag. En in het vruchtbare venster van de vrouw is regelmatige seks, dagelijks of om de dag, de beste strategie.
Vermijd glijmiddelen die schadelijk zijn voor zaadcellen. Gewone glijmiddelen op waterbasis, en zeker speeksel, remmen de beweeglijkheid van zaadcellen aantoonbaar. Gebruik conceptievriendelijke alternatieven zoals Pre-Seed of Conceive Plus.
Wanneer een zaadanalyse laten doen?
Als een stel na een jaar proberen, of zes maanden bij de vrouw van 35 jaar en ouder, niet zwanger is geworden, wordt bij de huisarts een zaadanalyse aangevraagd. Dat is een eenvoudige test waarbij de man een zaadmonster inlevert in een speciaal potje en dit binnen een uur naar het laboratorium brengt. De wachttijd voor resultaat is doorgaans een paar dagen.
Maar wacht niet per se een jaar. Als er een bekende aandoening is die de vruchtbaarheid kan beïnvloeden, zoals een doorgemaakt geslachtsziekte, een eerdere operatie in de lies of aan de zaadballen, of als de man weet dat hij varicocèle heeft, een aderknoop bij de zaadbal, is het zinvol eerder te testen.
Een zaadanalyse is snel, goedkoop en weinig belastend. En het geeft direct antwoord op de helft van de vruchtbaarheidspuzzel. Veel stellen laten alleen de vrouw onderzoeken en pas later de man. Dat is zonde van de tijd.
Slechte zaadanalyse: wat nu?
Een slechte uitslag op de zaadanalyse is niet het einde van de weg. Er zijn gradaties. Milde afwijkingen geven een lagere kans maar sluiten bevruchting niet uit. Bij ernstige afwijkingen zijn er medische opties.
Een uroloog of androloog kan onderzoeken of er een oorzaak te vinden is. Varicocèle, een aderknoop bij de zaadbal, is de meest behandelbare oorzaak van verminderde zaadkwaliteit bij mannen. Een operatieve behandeling kan bij sommige mannen de zaadkwaliteit verbeteren. Hormonale afwijkingen zijn soms behandelbaar met medicatie.
Als de zaadkwaliteit zo slecht is dat een spontane zwangerschap vrijwel uitgesloten is, zijn er vruchtbaarheidsbehandelingen. IUI, intrauteriene inseminatie, brengt geselecteerde zaadcellen direct in de baarmoeder. IVF, in-vitrofertilisatie, bevrucht de eicel buiten het lichaam. ICSI, intracytoplasmatische sperma-injectie, injecteert één zaadcel direct in de eicel en is ook mogelijk als de zaadkwaliteit erg slecht is.
Geen zaadcellen in het ejaculaat? Dat heet azoospermie. In sommige gevallen zijn er wel zaadcellen aanwezig in de zaadbal, maar worden ze niet uitgestoten. Een uroloog kan beoordelen of microscopische extractie van zaadcellen uit de zaadbal, TESA of TESE, mogelijk is. Die zaadcellen kunnen dan worden gebruikt voor ICSI.
De invloed van leeftijd op zaadkwaliteit
Vruchtbaarheid en leeftijd: bij vrouwen weet iedereen dat de eicelreserve afneemt. Bij mannen is het verhaal subtieler, maar het bestaat wel degelijk. Mannen kunnen op hoge leeftijd nog kinderen verwekken. Dat is waar. Maar de kwaliteit van het zaad verandert met de jaren.
Vanaf de veertig begint DNA-fragmentatie toe te nemen in zaadcellen. DNA-fragmentatie betekent dat het genetisch materiaal in de zaadcel beschadigd of onvolledig is. Een eicel kan een beperkte hoeveelheid DNA-schade repareren na bevruchting, maar bij hoge fragmentatiepercentages lukt dat niet meer. Het gevolg is een hogere kans op miskraam, soms ook op bevruchting die überhaupt niet slaagt.
Studies tonen aan dat mannen boven de veertig een hogere kans hebben op een miskraam bij hun partner, ongeacht de leeftijd van de vrouw. Bij mannen boven de vijftig neemt ook de kans op bepaalde genetische aandoeningen bij het kind licht toe. Dat zijn niet de aantallen die de meeste mensen kennen, maar de trend is meetbaar.
Dit betekent niet dat een man van 42 niet meer kan proberen vader te worden. Het betekent wel dat leeftijd bij mannen geen irrelevante factor is. Als jij als partner al wat ouder bent en het proberen duurt lang, is het zinvol om ook DNA-fragmentatieonderzoek in het gesprek te betrekken bij de uroloog. Dat is een test die niet standaard in een gewone zaadanalyse zit.
Hitte en zaadcellen: laptop, sauna en strakke kleding
Zaadcellen worden aangemaakt bij een temperatuur die iets onder de lichaamstemperatuur ligt. Daarom zit het scrotum buiten het lichaam. Dat is evolutionair geen toeval. Verhoog de temperatuur in het scrotum structureel, en de zaadaanmaak verslechtert.
Een laptop op schoot is een onderschat probleem. De onderkant van een laptop wordt al snel 40 tot 50 graden Celsius. Bij mannen die dagelijks urenlang met een laptop op schoot werken, is de scrotumtemperatuur aantoonbaar hoger dan normaal. Studies tonen aan dat dit na weken al merkbare effecten heeft op de zaadconcentratie. Gebruik een tafel of een laptopstandaard.
Saunabezoeken en lange hete baden verhogen de scrotumtemperatuur ook. Eén saunabezoek is geen drama, maar wekelijkse saunaverlievers die tegelijk proberen vader te worden, doen er goed aan het tijdelijk terug te schroeven. De zaadaanmaakduur is 74 dagen, dus de effecten van hitteschade zie je pas twee tot drie maanden later in de analyse.
Strakke onderkleding, slips en nauwsluitende boxers, houdt de zaadballen dichter tegen het lichaam. De temperatuurverhoging is kleiner dan bij een sauna, maar bij mannen met een al beperkte zaadkwaliteit kan ook dit kleine verschil tellen. Katoenen boxer-shorts zijn de eenvoudigste aanpassing die je kunt maken.
Bij beroepen waarbij mannen veel zitten, zoals chauffeurs en kantoorkrachten, speelt ook het langdurig zitten een rol. Actief bewegen en regelmatig opstaan helpt.
Supplementen voor mannen: zink, selenium en coenzym Q10
De supplementenmarkt voor mannelijke vruchtbaarheid is groot. Dat maakt het moeilijk om te zien wat evidence-based is en wat marketing. Maar een paar stoffen hebben voldoende wetenschappelijke aandacht gehad om ze serieus te nemen.
Zink is essentieel voor de aanmaak en rijping van zaadcellen. Zinktekort is geassocieerd met lagere zaadconcentratie en slechtere motiliteit. Goede voedingsbronnen van zink zijn oesters, rood vlees, zaden en noten. Mannen die weinig variatie eten of weinig dierlijke producten gebruiken, hebben soms een suboptimale zinkinname. Een supplement van 25 tot 40 milligram zink per dag is in studies geassocieerd met verbeterde zaadkwaliteit bij mannen met een tekort.
Selenium is een antioxidant die een rol speelt bij de bescherming van zaadcellen tegen oxidatieve stress. Seleniumtekort komt voor in regio’s met seleniumarme bodems, en in Nederland is de inname via voeding voor sommige mensen aan de lage kant. Een Brazil-noot per dag bevat al voldoende selenium. Via een supplement is 55 tot 100 microgram een gangbare dosering.
Coenzym Q10 is een stof die de energieproductie in cellen ondersteunt. Zaadcellen hebben veel energie nodig voor hun lange zwemtocht. Studies, waaronder een gerandomiseerde studie uit 2012 in het Journal of Urology, laten zien dat coenzym Q10-suppletie bij mannen met idiopathische subfertiliteit de motiliteit en morfologie verbetert. De doseringen in die studies lagen rond de 200 tot 300 milligram per dag.
Foliumzuur is niet alleen voor vrouwen. Bij mannen is foliumzuur betrokken bij de DNA-synthese in zaadcellen. Een studie uit de UC Davis liet zien dat mannen met de laagste foliumzuurinname het hoogste percentage chromosomaal afwijkende zaadcellen hadden. 400 microgram per dag, dezelfde dosering die aan vrouwen wordt aanbevolen, is voor de man geen overbodige luxe.
Combinatiepreparaten zoals Proxeed Plus of Fertilovit M bevatten meerdere van deze stoffen in één supplement. De wetenschappelijke basis van die specifieke formuleringen varieert, maar de bestanddelen zelf zijn redelijk onderbouwd. Bespreek suppletie altijd met een arts als er een bekende onderliggende aandoening is.
Roken en zaadcellen: wat de getallen zeggen
Dat roken slecht is voor de zaadkwaliteit staat al jaren in de literatuur. Maar de omvang van het effect is indrukwekkender dan veel mannen zich realiseren. Een meta-analyse uit 2016 die meer dan 5000 rokers en niet-rokers vergeleek, vond dat rokers gemiddeld 17,5 procent lagere zaadconcentratie hadden, 16 procent minder motiliteit en ruim 9 procent meer morfologisch afwijkende zaadcellen.
Die getallen lopen op bij zware rokers. Meer dan twintig sigaretten per dag heeft een sterker effect dan tien sigaretten. En naast de drie klassieke zaadparameters is er ook bewijs voor meer DNA-fragmentatie bij rokers, wat de kans op miskraam verhoogt zelfs als bevruchting lukt.
Het goede nieuws: stoppen met roken werkt. Twee tot drie maanden na het stoppen, de duur van een volledige spermacyclus, zijn de meeste effecten merkbaar verminderd. Sommige studies tonen een terugkeer naar normale waarden binnen zes maanden. Stoppen is daarmee de meest impactvolle leefstijlaanpassing die een rokende man kan doen als hij vader wil worden.
Wanneer is een tweede zaadanalyse zinvol?
Een zaadanalyse geeft een momentopname. Zaadkwaliteit varieert, soms sterk. Koorts, een infectie, een stressvolle periode, overtraining, een recente hittegolf: al die dingen kunnen tijdelijk een slechtere uitslag geven. Eén slechte uitslag is nooit voldoende om een definitieve conclusie te trekken.
Als de eerste zaadanalyse afwijkingen laat zien, wordt doorgaans geadviseerd om na twee tot drie maanden een tweede analyse te doen. Die tussentijd is niet willekeurig: het duurt 74 dagen voor een nieuwe generatie zaadcellen is aangemaakt. Na drie maanden is de zaadkwaliteit volledig vernieuwd. Als je in die periode leefstijlveranderingen hebt doorgevoerd, zie je het effect pas in die tweede analyse.
Een tweede analyse is ook zinvol als de eerste al goed was maar zwangerschap uitblijft. Zaadkwaliteit kan verslechteren door nieuwe omstandigheden: een doorgemaakt infectie, een nieuwe medicatie, toegenomen stress op het werk. Als het bij de vrouw onderzocht is en niets gevonden is, is een herhaalde zaadanalyse een logische volgende stap.
Twee slechte analyses met een tussentijd van drie maanden zijn reden voor verwijzing naar een uroloog of androloog. Dan is verdere diagnostiek aangewezen: hormonale bloedwaarden, echo van de zaadballen, eventueel DNA-fragmentatietest.
Vruchtbaarheidsproblemen zijn voor bijna de helft te wijten aan de man. Toch wordt de man in veel stellen pas laat onderzocht. Dat is jammer. Een zaadanalyse is eenvoudig, goedkoop en weinig belastend. Als je al een jaar of langer probeert, laat dan samen onderzoeken. Hoe eerder je de juiste informatie hebt, hoe eerder je de juiste stap kunt zetten.
Varicocèle: de meest over het hoofd geziene oorzaak
Van alle oorzaken van verminderde mannelijke vruchtbaarheid is varicocèle de meest voorkomende behandelbare. Toch weten veel mannen niet eens dat ze het hebben. Varicocèle is een aderknoop bij de zaadbal, vergelijkbaar met spataders in het been maar dan rondom het scrotum. Ze komen voor bij 15 procent van de mannelijke bevolking in het algemeen, maar bij mannen die onderzocht worden voor vruchtbaarheidsproblemen is dat percentage twee tot drie keer hoger.
Waarom is varicocèle relevant? De vergrotende aderen leiden tot een hogere temperatuur in het scrotum, precies het mechanisme dat de zaadaanmaak verstoort. Dat uit zich in lagere concentratie, slechtere motiliteit en meer morfologisch afwijkende zaadcellen. De effecten zijn cumulatief: hoe langer een varicocèle onbehandeld blijft, hoe slechter de zaadkwaliteit doorgaans wordt.
Een huisarts of uroloog kan een varicocèle vaststellen via lichamelijk onderzoek, soms aangevuld met een echo van het scrotum. De behandeling, een kleine operatie of een sclerotherapie waarbij de ader wordt afgesloten, verbetert bij een deel van de mannen de zaadkwaliteit significant. Niet bij iedereen, maar de kans op verbetering is groot genoeg om behandeling serieus te overwegen als er ook een zwangerschapswens is.
Als de zaadanalyse afwijkingen laat zien zonder duidelijke leefstijloorzaak, is een echo van de zaadballen een logische vervolgstap. Varicocèle wordt vaak gemist omdat het bij kleine variaties geen klachten geeft. Maar voor de vruchtbaarheid is het een factor die het waard is om uit te sluiten.
Hormonale oorzaken bij de man: wanneer bloedonderzoek helpt
Niet alle zaadkwaliteitsproblemen hebben een leefstijloorzaak. Soms zit het probleem in de hormoonspiegel. De aanmaak van zaadcellen wordt gestuurd door een keten van hormonen: gonadotropine-releasing hormoon vanuit de hypothalamus, FSH en LH vanuit de hypofyse, en testosteron vanuit de zaadballen. Als één schakel in die keten hapert, heeft dat gevolgen voor de zaadproductie.
Lage FSH-waarden kunnen wijzen op een probleem in de hypothalamus of hypofyse, zogenaamd hypogonadotroop hypogonadisme. Hoge FSH-waarden wijzen juist op een probleem in de zaadballen zelf: de hypofyse probeert harder te sturen maar krijgt geen respons. Dat onderscheid is belangrijk voor de behandeling.
Bloedonderzoek bij de huisarts of uroloog omvat bij vruchtbaarheidsvragen doorgaans FSH, LH en testosteron. Soms wordt ook prolactine gemeten, een hormoon dat bij verhoogde waarden de zaadproductie kan remmen. Verhoogd prolactine kan een bijwerking zijn van bepaalde medicijnen, maar ook wijzen op een goedaardig gezwelletje in de hypofyse, een prolactinoom, dat goed behandelbaar is met medicatie.
Hormonale oorzaken zijn minder frequent dan leefstijloorzaken, maar zijn het waard om uit te sluiten als de zaadanalyse ernstig afwijkend is zonder voor de hand liggende verklaring. Bloed prikken is eenvoudig en goedkoop. En als er een hormonale oorzaak gevonden wordt, zijn die in veel gevallen behandelbaar.
De partner is er ook bij
Vruchtbaarheidsproblemen bij de man kunnen emotioneel zwaar zijn. Voor veel mannen is vruchtbaarheid verbonden aan identiteit en mannelijkheid, ook al is dat irrationeel. Een slechte zaadanalyse kan voelen als persoonlijk falen. Dat is het niet. Het is een medische bevinding, niet een oordeel over wie je bent.
Bespreek het samen. Een stel dat met dezelfde informatie aan tafel gaat, staat sterker dan wanneer één partner het alleen draagt. En zoek tijdig professionele hulp. Hoe eerder je weet wat er aan de hand is, hoe meer opties er zijn.
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts, verloskundige of gynaecoloog voor persoonlijk advies over vruchtbaarheid en zwanger raken.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over dit onderwerp